Deepsky objecten waarnemen in juni

Juni markeert de zonnewende en de kortste nachten van het jaar. Voor amateur-astronomen in de Benelux brengt dit unieke uitdagingen maar ook bijzondere kansen. De zomermelkweg verschijnt aan de hemel, bolvormige sterrenhopen domineren, en emissienevels worden toegankelijk. Hoewel de nachten extreem kort zijn, biedt juni een fascinerend scala aan objecten voor waarnemers die bereid zijn laat op te blijven of vroeg op te staan.

Sterrenhemel in de maan juni

Sterrenbeeld Hercules: De koning van de bolvormige sterrenhopen

• M13 (Great Hercules Cluster)
  M13 staat in juni op zijn absolute best, hoog boven het zuiden met minimale atmosferische verstoring. Dit is waarschijnlijk de beste maand van het jaar voor dit spectaculaire object. Met magnitude 5,8 is M13 gemakkelijk te vinden, zelfs in de niet-volledig-donkere juninachten. Met het blote oog is het een zwakke vlek onder redelijk donkere omstandigheden. Met een verrekijker wordt het duidelijker als een nevelige bol. De magie begint met telescopen. Bij 10 cm opening begint M13 al mooi op te lossen in individuele sterren aan de randen. Bij 15-20 cm opening is de view spectaculair, honderden sterren lossen op over het hele gezichtsveld. De karakteristieke vorm met uitstekende "armen" van sterren wordt zichtbaar. Met 25-30 cm opening is M13 adembenemend. Duizenden sterren zijn zichtbaar, ketens van sterren stralen uit van de heldere kern, en de beroemde "propeller" donkere gebieden worden zichtbaar. Bij 40+ cm opening onder goede omstandigheden kunnen zwakke gebieden vlakbij de kern geresolveerd worden, en het totale aantal zichtbare sterren is overweldigend. M13 ligt op ongeveer 22.000 lichtjaar afstand en bevat meer dan 300.000 sterren in een gebied van ongeveer 145 lichtjaar doorsnee. Het is ongeveer 11,65 miljard jaar oud. Voor fotografen is M13 een prachtig doelwit dat relatief korte belichtingstijden vereist. 1-2 uur totale integratietijd kan al spectaculaire resultaten geven. De helderste sterren hebben verschillende kleuren, voornamelijk rode reuzen en gele sterren, die fotografisch goed naar voren komen. 
  
  
• M92
  M92 wordt vaak over het hoofd gezien vanwege de nabijheid van M13, maar het is zelf een spectaculaire bolvormige sterrenhoop. Met magnitude 6,5 is het iets zwakker dan M13, maar nog steeds gemakkelijk zichtbaar. M92 is compacter en dichter dan M13. De kern is zeer helder geconcentreerd, en de hoop heeft een symmetrische, bolvormige vorm. Met 15 cm opening begint het te deepsky object op te lossen. Bij 20-25 cm opening is de resolutie uitstekend tot dichtbij de kern. Met 30+ cm opening is M92 prachtig. Sommige waarnemers prefereren het boven M13 vanwege de compactere structuur en hogere concentratie. De view is anders, waar M13 uitgestrekt en rijk is, is M92 geconcentreerd en intensief. M92 ligt op ongeveer 27.000 lichtjaar afstand en is een van de oudste bolvormige sterrenhopen in ons sterrenstelsel, geschat op ongeveer 14 miljard jaar oud, bijna zo oud als het universum zelf. 
  
  
• NGC 6229
  Deze meer afgelegen bolvormige sterrenhoop ligt op ongeveer 100.000 lichtjaar afstand, veel verder dan M13 of M92. Met magnitude 9,4 is het een uitdaging. Met 25-30 cm telescopen is NGC 6229 zichtbaar als een klein, compact object. Het oplossen moeilijk in sterren vanwege de grote afstand. Met 40+ cm opening kunnen de buitenste gebieden beginnen op te lossen in afzonderlijke sterren, maar het blijft een uitdaging. Dit is een object voor gevorderde waarnemers die alle Hercules-objecten willen afvinken en van uitdagingen houden. 
  
  
• NGC 6210
  Deze heldere planetaire nevel (magnitude 8,8) is een prachtig object in Hercules. Het blauwe schijfje van ongeveer 14 boogseconden is goed zichtbaar in telescopen vanaf 10-15 cm. Bij 20 cm opening en hoge vergroting (200-250x) wordt het schijfje duidelijk met een groenachtig-blauwe kleur. Met 30+ cm opening en een OIII-filter worden interne structuren zichtbaar, hints van een ring en donkere gebieden. NGC 6210 is een mooi contrast met de bolvormige sterrenhopen in Hercules en toont de diversiteit van objecten in dit sterrenbeeld.

Messier 92

Sterrenbeeld Lyra (Lier): bekend om zijn planetaire nevel

• M57 (Ring Nebula)
  De beroemde Ringnevel staat in juni uitstekend gepositioneerd. Met magnitude 8,8 is het helder genoeg om zelfs in niet-volledig-donkere juninachten zichtbaar te zijn. Met een 10 cm telescoop bij 100-150x vergroting is M57 zichtbaar als een klein, rookachtig ringetje. De ringstructuur wordt duidelijk - een donker centrum omgeven door een heldere ring. Bij 15-20 cm opening en 150-200x vergroting is de ring prachtig gedefinieerd. De dikte van de ring wordt zichtbaar, en de kleur (groenachtig-grijs) komt naar voren. Met 25-30 cm opening, hoge vergroting (250-300x) en een OIII-filter is M57 spectaculair. De ring is scherp gedefinieerd, variaties in helderheid rond de ring worden zichtbaar, en hints van de zeer zwakke buitenste schillen kunnen gezien worden. De centrale ster (magnitude 15,8) is extreem uitdagend en vereist uitstekende omstandigheden en grote telescopen (40+ cm). Velen claimen het te hebben gezien, maar het is een van de moeilijkste "gewone" objecten om te zien. M57 ligt op ongeveer 2.300 lichtjaar afstand en is ongeveer 1 lichtjaar in diameter. Het is een klassiek voorbeeld van een planetaire nevel, de buitenste lagen van een stervende ster die zijn weggeblazen. Fotografisch is M57 prachtig. Zelfs korte belichtingen tonen de ring duidelijk. Langere belichtingen met narrowband filters (OIII, H-alpha) onthullen de complexe meerlaagse structuur, zwakke buitenste schillen, en de halovorm rond de hoofdring.
  
  
• M56
  Deze bolvormige sterrenhoop (magnitude 8,3) is kleiner en zwakker dan de Hercules-hopen maar nog steeds mooi. Met 15-20 cm opening is het zichtbaar als een zwakke nevel die gedeeltelijk oplost in afzonderlijke sterren. Bij 25 cm opening lost M56 goed op in individuele sterren. Het is minder spectaculair dan M13 of M5 maar nog steeds een interessant object. 
  
  
• The Double Double (Epsilon Lyrae)
  Hoewel technisch geen deep-sky object, is deze beroemde viervoudige ster een must-see. Met het blote oog of verrekijker verschijnt het als een dubbele ster. Met een telescoop bij 100-150x vergroting blijkt elk component zelf ook een dubbele ster te zijn, een dubbele-dubbele. Dit is een klassiek test-object voor telescoopoptiek en seeing-condities. Goede splitsing vereist redelijke seeing en minimaal 10 cm opening bij 150x+.

Sterrenbeeld Sagittarius (Boogschutter): Schat van de melkweg

• M8 (Lagoon Nebula)
  Deze spectaculaire emissienevel is een van de helderste aan de hemel met magnitude 6,0. Het is groot (90 x 40 boogminuten) en bevat de open sterrenhoop NGC 6530. Voor waarnemers in de Benelux staat M8 laag (maximaal 15-20 graden) maar is het zichtbaar met telescopen vanaf 15 cm. Een UHC of H-beta filter helpt enorm om de nevel te zien tegen de niet-volledig-donkere achtergrond. Visueel toont M8 complexe structuur met donkere gebieden (de "lagune" die het zijn naam geeft) en heldere knooppunten. De open sterrenhoop is gemakkelijk zichtbaar. Fotografisch is M8 spectaculair maar de lage hoogte in de Benelux bemoeilijkt fotografie. Langere belichtingen (3-5+ uur) en narrowband filters kunnen prachtige resultaten geven, met de roze emissienevel, donkere stofbanen, en de heldere sterrenhoop.
  
  
• M20 (Trifid Nebula)
  Deze iconische nevel ligt dichtbij M8 en kan vaak in hetzelfde gezichtsveld worden gezien bij lage vergroting. Met magnitude 9,0 is het zwakker en vereist het grotere opening en filters. De "driedeling" die het zijn naam geeft, drie donkere stofbanen die de nevel in drie delen verdelen - is extreem uitdagend visueel en vereist grote telescopen (40+ cm), perfecte omstandigheden, en filters. Fotografisch komt M20 prachtig naar voren met zijn karakteristieke structuur: roze emissienevel (H-alpha) gecombineerd met blauwe reflectienevel. M17 (Omega/Swan Nebula) Deze prachtige emissienevel heeft magnitude 6,0 en is een van de helderste nevels aan de hemel. Voor Benelux-waarnemers staat het laag maar is het zichtbaar. Met 15-20 cm telescopen en een UHC-filter is M17 zichtbaar als een heldere nevel met een karakteristieke zwaan- of omega-vorm (afhankelijk van oriëntatie). De structuur is indrukwekkend zelfs in bescheiden telescopen. Met grotere instrumenten (30+ cm) en donkere luchten wordt de complexe structuur duidelijk: heldere en donkere gebieden, variaties in helderheid, en de karakteristieke vorm. Fotografisch is M17 spectaculair met ingewikkelde details, intense stervorming, en prachtige kleurcontrasten.
  
  
• M22
  Deze spectaculaire bolvormige sterrenhoop is een van de helderste aan de hemel (magnitude 5,1) en zou gemakkelijk zichtbaar zijn... als het hoger stond. Voor Benelux-waarnemers blijft M22 laag (maximaal 10-15 graden) wat waarnemingen bemoeilijkt. Met 15-20 cm telescopen is M22 zichtbaar en begint het op te lossen in afzonderlijke sterren ondanks de lage hoogte. Het is zeer groot (32 boogminuten) en rijk aan sterren. Waarnemers in het zuidelijkste deel van de Benelux met een zeer vrij zuidelijk zicht hebben de beste kansen.
  
  
• M23, M24, M25
  Deze drie open sterrenhopen in Sagittarius zijn interessante doelen ondanks de lage hoogte. M23 en M25 zijn rijke sterrenhopen, terwijl M24 eigenlijk een heldere wolk van melkwegsterren is.

Messier 8 (Lagoon Nabula)

Sterrenbeeld Vulpecula (Vosje): Zwak sterrenbeeld met interessante objecten

• M27 (Dumbbell Nebula)
  Deze grote, heldere planetaire nevel is een van de mooiste objecten aan de zomerhemel. Met magnitude 7,4 en een grootte van 8 x 6 boogminuten is het gemakkelijk te vinden en prachtig in elke telescoop. Met een verrekijker is M27 al zichtbaar als een zwakke, ovale nevel. Met een 10 cm telescoop wordt de karakteristieke "dumbbell" of halter-vorm zichtbaar, twee heldere lobben verbonden door een zwakkere brug. Bij 15-20 cm opening en 75-100x vergroting is M27 spectaculair. De vorm is duidelijk, variaties in helderheid worden zichtbaar, en een groenachtige kleur komt naar voren. Met 25-30 cm opening, lage vergroting (50-75x), en een OIII-filter is M27 adembenemend. De volledige uitgebreide structuur wordt zichtbaar, inclusief de zwakke buitenste halo. Bij hogere vergroting (150-200x) worden fijne details in de lobben zichtbaar. M27 ligt op ongeveer 1.360 lichtjaar afstand en is ongeveer 2,5 lichtjaar in diameter. Het behoort tot de grootste planetaire nevels die we kennen. Fotografisch is M27 prachtig. Zelfs korte belichtingen tonen de halter-vorm en kleur (groen van OIII, rood van H-alpha). Langere narrowband belichtingen onthullen extreem fijne details en de uitgebreide zwakke halo.
  
  
• Collinder 399 (Coathanger Cluster)
  Deze grote, losse groep sterren vormt een opvallend patroon dat lijkt op een kleerhanger. Met magnitude 3,6 is het zichtbaar met het blote oog als een nevelige vlek. Met een verrekijker of telescoop bij zeer lage vergroting (20-40x) komt het patroon prachtig naar voren: een rechte lijn van zes sterren (de "staak") met een boog van vier sterren aan één kant (de "haak"). Dit is een favoriet object voor beginners en een prachtig gezicht in rijkveld telescopen.

Sterrenbeeld Cygnus (Zwaan): bijzondere nevels

• NGC 7000 (North America Nebula)
  Deze grote emissienevel komt eind juni al in beeld. Met magnitude 4,0 maar een zeer grote omvang (120 x 100 boogminuten) heeft het een lage oppervlaktehelderheid. Visueel is NGC 7000 een uitdaging die donkere luchten, grote opening, en filters (UHC of H-beta) vereist. Met rijkveld telescopen of grote verrekijkers met filters kunnen delen van de "continenten" gezien worden. Fotografisch is NGC 7000 spectaculair en een favoriet widefield doelwit.
  
  
• NGC 6826 (Blinking Planetary)
  Deze planetaire nevel is beroemd om het "knippereffect": bij directe observatie zie je de heldere centrale ster maar nauwelijks de nevel; met averted vision verdwijnt de ster en verschijnt de nevel. Dit afwisselend kijken creëert een knipperend effect. Met magnitude 8,8 en diameter 27 boogseconden is NGC 6826 toegankelijk voor telescopen vanaf 15 cm.