Maart markeert de overgang van winter naar lente en brengt een fascinerende verschuiving in de nachtelijke hemel met zich mee. Terwijl de wintersterrenbeelden langzaam naar het westen zakken, verschijnen de eerste lenteconstellaties aan de oostelijke horizon. Voor amateur-astronomen in de Benelux is de maand maart een uitstekende maand voor het waarnemen van deepsky objecten met nog voldoende lange nachten en vaak heldere, stabiele atmosferische condities.
Sterrenhemel in de maand maart
Sterrenbeeld Leo (Leeuw): De leeuw regeert
- Het Leo Triplet (M65, M66 en NGC 3628)
Deze iconische groep van drie sterrenstelsels is een van de meest gefotografeerde deep-sky objecten aan de lente-hemel. Het trio ligt in de staart van de Leeuw, ongeveer 35 miljoen lichtjaar van ons verwijderd. M65 en M66 zijn beide spiraalstelsels met een magnitude van ongeveer 9,3 en 8,9. Met een telescoop van 15 cm zijn ze zichtbaar als zwakke, ovale nevelvlekjes. Bij 20-25 cm opening en vergroting van 100-150x worden structuurdetails zichtbaar: hints van spiraalarmen en donkere stofbanen. M66 is het helderste en grootste van het trio en toont bij grotere instrumenten (30+ cm) duidelijke spiraalstructuur. NGC 3628, ook wel het Hamburger Galaxy genoemd, is een edge-on spiraalsterrenstelsel met magnitude 9,5. De karakteristieke donkere stofband die het stelsel doormidden snijdt is zichtbaar met een 25 cm telescoop onder goede omstandigheden. Met grotere instrumenten worden de getijdestaarten zichtbaar die zich uitstrekken van het stelsel, bewijs van gravitationele interactie met zijn buren. Fotografisch is het Leo Triplet spectaculair. Langere belichtingen (3-6 uur totaal) onthullen de interacterende structuren, getijdestaarten en de complexe details van alle drie de stelsels. Een telescoop met 600-800 mm brandpuntsafstand is ideaal om alle drie in één beeld te vangen. - M95, M96 en M105
Dit drietal sterrenstelsels ligt iets westelijker in Leo en vormt een tweede sterrenstelselgroep. M95 en M96 hebben beide magnitude 9,7 en zijn zichtbaar in telescopen vanaf 15 cm. M95 is een balkspiraal met een opvallende centrale ring die zichtbaar wordt bij 30+ cm opening. M96 is iets groter en helderder in het midden. Bij grotere instrumenten zijn asymmetrieën in de spiraalarmen zichtbaar, veroorzaakt door interactie met buurstelsels. M105, een elliptisch sterrenstelsel met magnitude 9,3, ligt in hetzelfde gezichtsveld als M95 en M96 bij lage tot gemiddelde vergroting. - M65 en M66 Groep Uitbreiding
Voor gevorderde waarnemers met grotere telescopen (35+ cm) zijn er nog meer sterrenstelsels in dit gebied te vinden: NGC 3593, NGC 3596, NGC 3607 en NGC 3608 vormen samen met vele andere zwakkere stelsels een rijk veld voor "galaxy hopping". Dit gebied is ideaal voor waarnemers die graag systematisch door sterrenstelselvelden scannen.
Sterrenbeeld Virgo (Maagd): Het rijk der sterrenstelsels
- Markarian's Chain
Deze spectaculaire ketting van sterrenstelsels strekt zich uit over meer dan 1 graad aan de hemel. De hoofdleden zijn M84, M86, NGC 4435, NGC 4438 (de Eyes Galaxies), NGC 4461, NGC 4473, NGC 4477 en NGC 4479. Met een 20 cm telescoop bij lage vergroting (60-80x) zijn zes tot acht sterrenstelsels zichtbaar in één gezichtsveld, een adembenemend gezicht. Elk stelsel heeft een magnitude tussen 9 en 11, waardoor ze relatief gemakkelijk te zien zijn. Bij hogere vergroting en grotere opening worden individuele details zichtbaar, zoals de getijdestaarten tussen de interacterende Eyes Galaxies. Voor fotografen is Markarian's Chain een fantastisch doelwit dat de diversiteit van sterrenstelsels toont: spiralen, elliptische stelsels en lensvormige stelsels, allemaal in één beeld. - M87
Dit gigantische elliptische sterrenstelsel is het helderste lid van het Virgo Cluster met magnitude 8,6. M87 is beroemd geworden door de eerste foto van een zwart gat in 2019. Visueel is het een grote, ronde gloed met een helder centrum. Met zeer grote telescopen (40+ cm) is de relativistische jet zichtbaar die uit het centrale superzware zwarte gat wordt uitgestoten. - De Sombrero Galaxy (M104)
Hoewel technisch in Virgo, ligt M104 zuidelijker en apart van het hoofdcluster. Dit prachtige edge-on sterrenstelsel heeft magnitude 8,0 en is een favoriet onder waarnemers. Met een 15 cm telescoop is het zichtbaar als een langwerpige nevel. Bij 25-30 cm opening wordt de karakteristieke donkere stofband die het stelsel zijn naam geeft duidelijk zichtbaar. Fotografisch is de Sombrero Galaxy spectaculair, met zijn enorme centrale bulge en de prominente stofband. Belichtingen van 2-4 uur tonen prachtige details en de halo van bolvormige sterrenhopen die het stelsel omringen.
Sterrenbeeld Coma Berenices (Hoofdhaar van Berenice): Verborgen schatten
- Het Coma Cluster (Abell 1656)
Dit is een van de rijkste sterrenstelselclusters aan de hemel, gelegen op ongeveer 320 miljoen lichtjaar afstand. Het bevat meer dan 1000 grote sterrenstelsels. De twee helderste leden, NGC 4889 en NGC 4874, hebben magnitudes rond 11-12, maar zijn zichtbaar met een 25 cm telescoop. Het gebied is ideaal voor "galaxy hopping" met grote telescopen. Op één avond kunnen tientallen sterrenstelsels worden waargenomen. Dit is een uitdaging voor gevorderde waarnemers met grote instrumenten en donkere luchten. - De Black Eye Galaxy (M64)
Dit prachtige sterrenstelsel heeft magnitude 8,5 en is gemakkelijk te vinden. De naam komt van de opvallende donkere stofband voor de kern. Met een 15 cm telescoop is het stelsel zichtbaar als een heldere ovale nevel. De "zwarte oog" structuur wordt zichtbaar bij 25-30 cm opening en gemiddelde tot hoge vergroting (150-200x). Fotografisch komt de Black Eye Galaxy prachtig tot zijn recht, met de dramatische donkere stofband die contrast vormt met de heldere kern en de uitgestrekte schijf. - De Naaldensterrenstelsel (NGC 4565)
Dit is een van de mooiste edge-on sterrenstelsels aan de hemel. Met magnitude 9,6 en een lengte van 16 boogminuten is het een opvallend object. Met een 15 cm telescoop is het zichtbaar als een dunne naald van licht. Bij 25 cm opening wordt de donkere stofband zichtbaar die het stelsel doormidden snijdt, en de centrale bulge wordt prominent. Dit is een favoriet fotografisch doelwit. Langere belichtingen tonen de delicate structuur, de uitgebreide schijf en de halo van zwakkere sterren rondom het stelsel. - Melotte 111 (Coma Berenices Cluster)
Dit is een grote, losse open sterrenhoop die het hele sterrenbeeld beslaat. Met magnitude 1,8 en een diameter van ongeveer 5 graden is dit object ideaal voor verrekijkers. Het bevat ongeveer 40 sterren helderder dan magnitude 10. Het is een prachtig gezicht in een 10x50 verrekijker of een rijkveld telescoop bij zeer lage vergroting (20-30x).
Sterrenbeeld Hydra: De grootste constellatie
- M48
Deze heldere open sterrenhoop heeft magnitude 5,5 en is bijna met het blote oog zichtbaar onder donkere luchten. Met een verrekijker is het een prachtig gezicht van ongeveer 50 sterren verspreid over 54 boogminuten. Een kleine telescoop van 10 cm bij lage vergroting (40-60x) toont meer dan 100 sterren en brengt de rijke structuur goed naar voren. - M83 (Southern Pinwheel Galaxy)
Voor waarnemers in de zuidelijke Benelux komt dit prachtige sterrenstelsel net boven de horizon. Met magnitude 7,5 is het theoretisch zichtbaar, maar de lage hoogte (maximaal 15-20 graden) maakt het een uitdaging. Dit object is beter zichtbaar vanaf zuidelijker locaties, maar waaghalzen met een vrij zuidelijk zicht kunnen proberen het te vangen. - NGC 3242 (Ghost of Jupiter) Deze heldere planetaire nevel heeft magnitude 7,7 en is gemakkelijk te vinden. Het 40 boogseconden grote schijfje is al zichtbaar met een 10 cm telescoop bij 100x vergroting. De blauwe kleur en het planetaire uiterlijk zijn opvallend. Bij grotere instrumenten (25+ cm) en een OIII-filter worden interne structuren zichtbaar.
Sterrenbeeld Ursa Major (Grote Beer): Sterrenstelsels in overvloed
- M81 en M82 (Bode's Nebula en Cigar Galaxy)
Dit beroemde paar is een van de mooiste sterrenstelsel-combinaties aan de hemel. M81 is een prachtige spiraal met magnitude 6,9, terwijl M82 een starburst-sterrenstelsel is met magnitude 8,4. Beide passen in één gezichtsveld bij lage tot gemiddelde vergroting (60-100x). Met een 15 cm telescoop zijn beide stelsels gemakkelijk zichtbaar. M81 toont zijn spiraalvorm al bij deze opening. M82 verschijnt als een langwerpige sigaarvorm. Bij 25-30 cm opening worden de donkere stofbanen in M82 zichtbaar en de spiraalstructuur van M81 wordt duidelijker. Fotografisch is dit paar spectaculair. M81 toont elegante spiraalarmen, terwijl M82 dramatische uitstromingen van gas en stof laat zien die door intense stervorming worden weggeblazen. Belichtingen van 3-5 uur onthullen ook diverse zwakkere sterrenstelsels in het omringende gebied, waaronder NGC 3077. - M101 (Pinwheel Galaxy)
Dit face-on spiraalsterrenstelsel is groot (27 boogminuten) maar heeft een lage oppervlaktehelderheid. Met een integrated magnitude van 7,9 klinkt het helder, maar het licht is verspreid over een groot gebied. Donkere luchten zijn essentieel. Met een 20 cm telescoop is M101 zichtbaar als een groot, zwak, rond vlekje. Grotere instrumenten (30+ cm) en lage vergroting beginnen hints van spiraalstructuur te tonen. Een UHC-filter kan helpen het contrast te verbeteren. Fotografisch is M101 adembenemend. Langere belichtingen (5+ uur) onthullen de prachtige, uitgestrekte spiraalarmen met talloze HII-regio's (roze stergevormingsgebieden) en een complexe structuur. - M108 en M97 (Owl Nebula)
Deze twee objecten liggen vlakbij elkaar en kunnen in één gezichtsveld worden gezien. M108 is een edge-on sterrenstelsel met magnitude 10,0. Het is zichtbaar in een 20 cm telescoop als een lang, zwak streepje. M97, de Uilnevel, is een grote planetaire nevel (diameter 3,4 boogminuten) met magnitude 9,9. De naam komt van de twee donkere gebieden die op ogen lijken. Met een 15 cm telescoop is het een zwakke, ronde vlek. Bij 25-30 cm en een OIII-filter worden de "ogen" zichtbaar. Dit is een favoriet onder planetaire nevel waarnemers.
Sterrenbeeld Monoceros (Eenhoorn): De Rozetnevel op zijn best
- De Rozetnevel (NGC 2237-2239)
Begin maart staat dit grote emissienevelcomplex nog goed gepositioneerd. Voor visuele waarnemers met een waterstof-bèta filter is dit het moment om dit uitdagende object te proberen. Voor fotografen is het een klassiek doelwit dat prachtig uitkomt met langere belichtingen. De open sterrenhoop NGC 2244 in het centrum is gemakkelijk te zien met magnitude 4,8 en vormt een mooi contrast met de omringende nevel.
Sterrenbeeld Lynx: Voor de gevorderden
- NGC 2419 (Intergalactic Wanderer)
Deze verre bolvormige sterrenhoop ligt op ongeveer 300.000 lichtjaar afstand, verder dan de Grote Magelhaense Wolk. Met magnitude 10,3 is het een uitdaging, maar zeker haalbaar met een 25 cm telescoop. Het kleine, compacte uiterlijk (diameter 4,6 boogminuten) onderscheidt het van sterrenstelsels. Bij hogere vergroting (200x+) en grotere opening (35+ cm) begint het object te resolven in individuele sterren aan de randen.
Handige tips voor het waarnemen van deep-sky objecten
Voor deep-sky waarnemingen is een donkere locatie cruciaal. Zoek een plek met minimale lichtvervuiling, bij voorkeur Bortle klasse 4 of donkerder. Websites zoals lightpollutionmap.info kunnen helpen bij het vinden van geschikte locaties. In de Benelux zijn locaties in de Ardennen, de Veluwe, of Noord-Nederland het meest geschikt. Geef je ogen minimaal 20-30 minuten om aan de duisternis te wennen. Voor optimale aanpassing kan dit zelfs een uur duren. Vermijd wit licht volledig en gebruik alleen een rode zaklamp met lage intensiteit. Moderne smartphones hebben vaak een nachtmodus die ook geschikt is.
Controleer niet alleen of het helder is, maar ook de seeing-voorspellingen. Websites zoals meteoblue.com bieden gedetailleerde astronomische voorspellingen. Koude, heldere nachten na een koufront bieden vaak de beste omstandigheden.
Houd een logboek bij van je waarnemingen. Noteer datum, tijd, locatie, gebruikte instrumenten, vergroting, filters, seeing-condities en je observaties. Dit helpt niet alleen bij het verbeteren van je waarnemingsvaardigheden, maar biedt ook waardevolle herinneringen. Februari biedt uitstekende mogelijkheden voor astrofotografie. De lange nachten geven voldoende tijd voor langere belichtingsreeksen, en de koude brengt vaak stabiele atmosferische condities met zich mee.
Veel zwakke objecten zijn beter zichtbaar als je net naast het object kijkt in plaats van er direct naar. Dit komt doordat de staafjes (die gevoelig zijn voor zwak licht) zich vooral in het perifere gezichtsveld bevinden, terwijl kegeltjes (voor kleurwaarneming en detail) zich in het centrum concentreren.Laat je niet misleiden door de vele duizenden prachtige detailfoto's die je op internet ziet van deep-sky objecten. Heel veel van deze foto's werden met gigantische telescopen en ruimtetelescopen gemaakt. Met kleine of middelgrote telescopen zie je deze objecten vaak als kleine, wazige objecten zonder veel detail. Doe je aan astrofotografie dan kan je wel details zien in deep-sky objecten door honderden foto's op elkaar te plakken (stacking techniek).
Voor emissienevels kunnen filters het contrast aanzienlijk verbeteren:
- UHC (Ultra High Contrast) filters werken goed voor algemene emissienevels
- OIII-filters zijn ideaal voor planetaire nevels en sommige emissienevels
- Waterstof-bèta filters zijn specifiek nuttig voor objecten zoals de Paardenkopnevel en Californië-nevel
- Lichtverve of light pollution filters kunnen helpen in gebieden met veel lichtvervuiling
Wil je meer leren over deep-sky objecten? Ontdek er dan alles over in onze Deepsky database!
