Foto: ESO/L. Calçada

Astronomen hebben het zwaarste stellaire zwarte gat ontdekt dat tot nu toe in het Melkwegstelsel is aangetroffen. Het zwarte gat werd opgemerkt in gegevens van de Gaia-ruimtetelescoop van het Europese ruimtevaartagentschap ESA, omdat het een vreemde 'wiebelbeweging' teweegbrengt bij de ster die om hem heen draait. Gegevens van de Very Large Telescope (VLT) van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) zijn gebruikt om de massa van het zwarte gat te bevestigen: het blijkt maar liefst 33 keer zo zwaar te zijn als de zon.

Stellaire zwarte gaten ontstaan door het ineenstorten van zware sterren. De exemplaren die eerder in het Melkwegstelsel zijn aangetroffen zijn gemiddeld ongeveer tien keer zo zwaar als de zon. Zelfs het op één na zwaarste stellaire zwarte gat dat in de Melkweg is ontdekt, Cygnus X-1, blijft steken op slechts 21 zonsmassa's, waarmee de nieuwe ontdekking dus uitzonderlijk mag worden genoemd [1].

Opmerkelijk is ook dat het nu ontdekte zwarte gat heel dichtbij is. Het bevindt zich op slechts 2000 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Arend en is daarmee het op één na meest nabije zwarte gat dat we kennen. Het object, dat Gaia BH3 of kortweg BH3 wordt genoemd, werd ontdekt terwijl het team bezig was om Gaia-waarnemingen te evalueren voor een komende data-release. 'Dat er in onze omgeving een zwart gat van deze massa onopgemerkt heeft kunnen blijven, kwam voor iedereen als een verrassing', zegt Pasquale Panuzzo, lid van de Gaia-samenwerking en astronoom aan de Sterrenwacht van Parijs, die deel uitmaakt van het Franse Nationaal Centrum voor Wetenschappelijk Onderzoek (CNRS). 'Dit is het soort ontdekking dat je maar één keer in je actieve loopbaan doet.'

Om hun ontdekking te bevestigen, gebruikte de Gaia-samenwerking gegevens van sterrenwachten op de vaste grond, onder meer van de Ultraviolet and Visual Echelle Spectrograph (UVES) van ESO's VLT, die in de Chileense Atacama-woestijn staat opgesteld [2]. Deze waarnemingen brachten cruciale eigenschappen van de begeleidende ster aan het licht die, samen met de Gaia-gegevens, astronomen in staat stelden om de massa van BH3 nauwkeurig te meten.

Foto: ESO/M. Kornmesser

Astronomen hebben (met behulp van een andere detectiemethode) buiten ons Melkwegstelsel zwarte gaten van vergelijkbare massa's ontdekt, en denken dat deze kunnen ontstaan door het ineenstorten van sterren die weinig elementen zwaarder dan waterstof en helium bevatten. Van deze zogeheten metaalarme sterren wordt vermoed dat ze tijdens hun bestaan minder massa verliezen, en daardoor meer materiaal overhouden om na hun dood zwarte gaten van hoge massa te kunnen produceren. Maar tot nu toe was er geen bewijs dat een rechtstreeks verband legt tussen metaalarme sterren en zware zwarte gaten.

Sterparen hebben vaak ongeveer dezelfde samenstelling, wat betekent dat de begeleider van BH3 belangrijke aanwijzingen bevat over de ster die ineenstortte tot dit bijzondere zwarte gat. De UVES-gegevens laten zien dat de begeleider een zeer metaalarme ster moet zijn geweest en dat de ster waaruit BH3 is voortgekomen eveneens metaalarm was – precies zoals voorspeld.

De resultaten van het onderzoek onder leiding van Panuzzo zijn vandaag in Astronomy & Astrophysics gepubliceerd. 'Vanwege het unieke karakter van de ontdekking, hebben we de uitzonderlijke stap genomen om dit artikel op basis van voorlopige gegevens te publiceren, voordat de volgende data-release van Gaia gereed is,' zegt medeauteur Elisabetta Caffau, die eveneens lid is van de Gaia-samenwerking en verbonden is aan de Sterrenwacht van Parijs. Door de gegevens eerder beschikbaar te stellen, kunnen andere astronomen nu al beginnen met het bestuderen van dit zwarte gat, zonder op de definitieve publicatie van data-release, die op zijn vroegst voor eind 2025 gepland staat, te hoeven wachten.

Verdere waarnemingen van dit stersysteem kunnen meer onthullen over zijn geschiedenis en over het zwarte gat zelf. Het GRAVITY-instrument van ESO's VLT Interferometer zou astronomen bijvoorbeeld kunnen helpen om te onderzoeken of dit zwarte gat materie uit zijn omgeving aantrekt, en dit fascinerende object zo beter te leren begrijpen.

Noten

[1] Dit is niet het allerzwaarste zwarte gat in ons Melkwegstelsel – die eer komt toe aan Sagittarius A*, het superzware zwarte gat in het Melkwegcentrum, dat bijna vier miljoen keer zoveel massa heeft als de zon. Wel is Gaia BH3 voor zover bekend het het zwaarste zwarte gat in het Melkwegstelsel dat door de ineenstorting van een ster is ontstaan.

[2] Bij het onderzoek is, behalve van UVES van ESO's VLT, gebruikgemaakt van gegevens van: de HERMES-spectrograaf van de Mercator Telescoop op La Palma (Spanje) van de Universiteit van Leuven, België, in samenwerking met de sterrenwacht van de Universiteit van Genève, Zwitserland; en de SOPHIE-spectrograaf van het Observatoire de Haute-Provence – OSU Institut Pythéas.

Bron: ESO

Kris Christiaens

K. Christiaens

Medebeheerder & hoofdredacteur van Spacepage.
Oprichter & beheerder van Belgium in Space.
Ruimtevaart & sterrenkunde redacteur.

Dit gebeurde vandaag in 1962

Het gebeurde toen

Vanop de Cape Canaveral lanceerbasis in Florida wordt de Mercury-Atlas 7 ruimtecapsule gelanceerd met aan boord de Amerikaanse astronaut Scott Carpenter. De vierde Amerikaan in de ruimte maakt aan boord van zijn 'Aurora 7' ruimtecapsule drie omwentelingen om onze planeet. Foto: NASA

Ontdek meer gebeurtenissen

Redacteurs gezocht

Ben je een amateur astronoom met een sterke pen? De Spacepage redactie is steeds op zoek naar enthousiaste mensen die artikelen of nieuws schrijven voor op de website. Geen verplichtingen, je schrijft wanneer jij daarvoor tijd vind. Lijkt het je iets? laat het ons dan snel weten!

Wordt medewerker

Steun Spacepage

Deze website wordt aan onze bezoekers blijvend gratis aangeboden maar om de hoge kosten om de site online te houden te drukken moeten we wel het nodige budget kunnen verzamelen. Ook jij kunt uw bijdrage leveren door ons te ondersteunen met uw donatie zodat we u blijvend kunnen voorzien van het laatste nieuws en artikelen boordevol informatie.

63%

Sociale netwerken