Dark Sky Parken en Dark Sky Reserves zijn beschermde gebieden waar de natuurlijke duisternis van de nachtelijke hemel actief wordt behouden en beheerd. Ze zijn ontstaan als antwoord op de toenemende lichtvervuiling wereldwijd en hebben als doel zowel de natuur als de sterrenhemel te beschermen. In deze gebieden worden strikte maatregelen genomen om kunstmatige verlichting te beperken, zodat ecosystemen, astronomische waarnemingen en menselijke beleving van de nacht intact blijven.
Parken, Reserves en Sanctuaries
Een Dark Sky Park is doorgaans een natuurgebied, nationaal park of ander beschermd landschap dat zich inzet voor het behoud van een donkere nachtelijke omgeving. Het park moet aantonen dat het beschikt over een uitzonderlijk donkere hemel, dat het verlichting volgens specifieke richtlijnen beheert, en dat het educatie en publieksbewustzijn over lichtvervuiling bevordert. Een Dark Sky Reserve is een groter, regionaal concept dat meerdere gemeenten, natuurgebieden en landschappen omvat. Het bestaat vaak uit een kerngebied met zeer donkere hemel en een bufferzone waar verlichtingsbeleid wordt aangepast om het kerngebied te beschermen. Dark Sky Sanctuaries zijn extreem afgelegen en ongerepte gebieden waar de nachtelijke duisternis vrijwel volledig natuurlijk is en waar lichtvervuiling minimaal tot afwezig is. Ze vormen de hoogste en strengste categorie van duisternisbescherming binnen het internationale certificeringssysteem voor donkere hemelgebieden. In tegenstelling tot Dark Sky Parken en Dark Sky Reserves, die vaak toegankelijk zijn voor toerisme en educatie, zijn Dark Sky Sanctuaries meestal moeilijk bereikbaar en sterk beschermd, met beperkte of gecontroleerde menselijke activiteit.
Erkenning door de International Dark-Sky Association
De erkenning van Dark Sky Parken, Dark Sky Reserves en Dark Sky Sanctuaries wordt internationaal toegekend door de International Dark-Sky Association (IDA). Deze organisatie werd opgericht in 1988 en is een toonaangevende autoriteit op het gebied van lichtvervuiling. De IDA ontwikkelt richtlijnen voor verlichtingsbeheer, voert certificeringsprogramma’s uit en werkt samen met overheden, natuurorganisaties en astronomische instellingen. Naast de IDA bestaan ook nationale of regionale initiatieven, maar de IDA-certificering geldt als de internationale standaard. De erkenning wordt toegekend om verschillende redenen. Ten eerste beschermt ze ecosystemen die afhankelijk zijn van natuurlijke duisternis, zoals nachtactieve dieren, migrerende vogels en insecten. Ten tweede beschermt ze de sterrenhemel als wetenschappelijk en cultureel erfgoed, wat belangrijk is voor professionele en amateurastronomie. Ten derde bevordert de erkenning duurzaam toerisme en educatie, omdat bezoekers deze gebieden kunnen ervaren als een zeldzame natuurlijke nachtelijke omgeving. Ten slotte stimuleert de certificering beleidsmaatregelen voor duurzame en energie-efficiënte verlichting, wat ook bijdraagt aan klimaat- en milieudoelstellingen.
Website IDA: https://darksky.org/
Europese Dark Sky Parken en Reserves
In Europa bevinden zich verschillende erkende Dark Sky Parken en Reserves, verspreid over uiteenlopende landschappen. In het Verenigd Koninkrijk zijn meerdere Dark Sky Parken en Reserves erkend, waaronder Galloway Forest Park, Snowdonia National Park en Northumberland International Dark Sky Park, die bekendstaan om hun uitzonderlijk donkere hemel en uitgebreide publieksprogramma’s. In Duitsland is de Rhön Biosphere Reserve erkend als Dark Sky Reserve, waar natuurbehoud en lichtbeheer worden gecombineerd op regionale schaal. Frankrijk beschikt over onder meer het Pic du Midi-gebied als Dark Sky Reserve, waar ook een astronomisch observatorium gevestigd is. In Spanje zijn onder andere de La Palma en Tenerife bekend om hun strenge wetgeving tegen lichtvervuiling en hun status als uitstekende astronomische locaties. In Scandinavië bestaan eveneens Dark Sky-initiatieven, zoals gebieden in Schotland en Finland, waar de lage bevolkingsdichtheid en strikte verlichtingsregels bijdragen aan een uitzonderlijk donkere hemel.
Europese Dark Sky Sanctuaries
In Europa zijn Dark Sky Sanctuaries uiterst zeldzaam, vooral omdat het continent dichtbevolkt is en sterk verlicht. Het eerste Europese Dark Sky Sanctuary werd in 2023 erkend op Ynys Enlli, een klein, afgelegen eiland voor de kust van Wales. Dit eiland heeft slechts een zeer kleine permanente bevolking en ligt ver van grote stedelijke lichtbronnen, waardoor de nachtelijke hemel er uitzonderlijk donker is. De erkenning werd toegekend na jarenlange monitoring van de hemelhelderheid en na de invoering van beleid om kunstmatige verlichting te beperken en de natuurlijke duisternis te beschermen. In 2024 werd ook Isle of Rùm in Schotland erkend als Dark Sky Sanctuary. Dit eiland ligt in de Binnen-Hebriden en is een beschermd natuurgebied met zeer weinig inwoners en infrastructuur. Door de geografische isolatie en het gebrek aan kunstmatige verlichting is de nachtelijke hemel er bijna volledig vrij van skyglow, wat het eiland tot een belangrijke referentielocatie maakt voor studies naar natuurlijke nachtelijke lichtniveaus en de ecologische effecten van duisternis. Het aantal Dark Sky Sanctuaries in Europa is zeer beperkt, en deze gebieden bevinden zich bijna uitsluitend op afgelegen eilanden of in uiterst dunbevolkte regio’s. De meeste andere Europese gebieden met relatief donkere hemels worden erkend als Dark Sky Parks of Dark Sky Reserves, maar niet als Sanctuaries, omdat ze te dicht bij menselijke bewoning liggen of omdat er te veel infrastructuur aanwezig is.
Overzicht Dark Sky Parken in Europa
Verenigd Koninkrijk
- Galloway Forest Park (Schotland)
- Tomintoul and Glenlivet – Cairngorms (Schotland)
- Bodmin Moor Dark Sky Landscape (Engeland)
- Northumberland National Park & Kielder Water & Forest Park (Engeland)
- West Penwith (Engeland)
Ierland
- Mayo Dark Sky Park
Nederland
- De Boschplaat (Terschelling)
- Nationaal Park Lauwersmeer
Duitsland
- Eifel National Park
- Winklmoosalm
Oostenrijk
- Naturpark Attersee-Traunsee
Kroatië
- Petrova Gora – Biljeg
- Vrani Kamen
Denemarken
- Dark Sky Park Bulbjerg
- Mandø
- Møn en Nyord
Griekenland
- Aenos National Park
Hongarije
- Bükk National Park
- Hortobágy National Park
- Zselic National Landscape Protection Area
Spanje
- Albanyà
Zwitserland
- Gantrisch Dark Sky Zone
Wales
- Elan Valley Estate
Overzicht Dark Sky Reserves in Europa
Verenigd Koninkrijk
- Cranborne Chase National Landscape
- Exmoor National Park
- Moore’s Reserve
- North York Moors National Park
- Yorkshire Dales National Park
Frankrijk
- Alpes Azur Mercantour
- Cévennes National Park
- Pic du Midi International Dark Sky Reserve
- Regional Natural Park of Millevaches in Limousin
- Regional Natural Park of Vercors
Duitsland
- Rhön Biosphere Reserve
- Westhavelland Nature Park
Ierland
- Kerry International Dark Sky Reserve
Wales
- Bannau Brycheiniog National Park (Brecon Beacons)
- Eryri National Park (Snowdonia)
