Op 9 maart 1955 zaten circa 42 miljoen Amerikanen voor hun zwart-wit televisietoestellen afgestemd op de Amerikaanse televisiezender ABC. Ze keken naar een uitzending die er op het eerste gezicht niet direct uitzag als een mijlpaal in de geschiedenis van de ruimtevaart: een Disney-programma, aangedreven door animaties en droge lezingen van wetenschappers in kostuum. Toch zou dit ene uur televisie, getiteld 'Man in Space', een directe schakel vormen tussen de volksfantasie en de werkelijkheid van de Amerikaanse ruimtevaart, en uiteindelijk bijdragen aan de weg naar de maan.
Tomorrowland en de belofte van de toekomst
In de vroege jaren vijftig was het idee van ruimtevlucht en verkenning van de kosmos voorbij de fantasieën van Flash Gordon en Buck Rogers gegaan, en een echte technologische mogelijkheid geworden. Televisieseries als Space Patrol, Rocky Jones Space Ranger en Tom Corbett Space Cadet waren even populair als cowboyseries. Walt Disney wilde echter iets fundamenteel anders: geen ruimteopera, maar harde feiten. Toen de Disneyland-televisieserie in oktober 1954 debuteerde, beloofde het verhalen en programma's vanuit vier unieke gebieden in het nog in aanbouw zijnde pretpark: Fantasyland, Adventureland, Frontierland en Tomorrowland. Omdat er geen bestaand filmmateriaal was om de Tomorrowland-segmenten te vullen, gaf Walt een team onder leiding van veteraan-animator Ward Kimball opdracht om "science-factual" programma's te ontwikkelen over de mogelijkheden van menselijke ruimteverkenning. Walt Disney omschreef zijn filosofie in een vroege vergadering in april 1954 veelzeggend: "Er zijn twee kanten aan dit verhaal, komisch en feitelijk. Beide zijn essentieel om te voorkomen dat de show droog wordt. We zijn bekend om fantasie, maar met dezelfde tools die we hier gebruiken, passen we dat toe op feiten en geven we het een presentatie." De Tomorrowland-sectie die in 1955 opende in Disneyland was bedoeld als representatie van de wereld van 1986, het jaar van de volgende verschijning van de komeet van Halley. Het icoon van dit themagebied was de 24 meter hoge Moonliner, destijds de hoogste structuur in het hele park, ontworpen door Imagineer John Hench met input van Wernher von Braun zelf.
Drie giganten uit het rakettijdperk
Het succes van Man in Space was in grote mate te danken aan de drie wetenschappers die als gastheren optraden. Zij waren geen acteurs of populaire televisiefiguren, maar echte pioniers uit de raketwetenschap. Wernher von Braun (1912–1977) was ongetwijfeld de meest invloedrijke van het trio. Als jongeman had Von Braun in nazi-Duitsland gewerkt aan het raketprogramma. Hij hielp de V-2-raket te ontwerpen in het Legeronderzoekscentrum van Peenemünde tijdens de Tweede Wereldoorlog. De V-2 werd het eerste kunstmatige object dat de ruimte bereikte door de Kármánlijn te overschrijden op 20 juni 1944. Na de oorlog werd hij in het geheim naar de Verenigde Staten overgebracht als onderdeel van Operatie Paperclip. Von Braun had al geprobeerd het idee van ruimteverkenning aan het grote Amerikaanse publiek te verkopen. Zoals Ward Kimball later in 1976 aan historicus Rick Shale vertelde: "Hij had grote moeite om de hogere militairen ervan te overtuigen dat we raketten moesten bouwen. Hij zag Disney's televisieshow als een fantastische uitlaatklep voor zijn ideeën. Hij had al geschreven in Collier's, maar dat bereikte slechts een klein segment van de bevolking. Hij besefte ook dat onze televisieshow een groot publiek had." Willy Ley (1906–1969) was een Duits-Amerikaanse wetenschapsjournalist die Duitsland verliet met de opkomst van Hitler. Hij was een van de meest prominente popularisators van de raketwetenschap in de VS en had al in de jaren dertig geschreven over de mogelijkheden van ruimtevlucht. Dr. Heinz Haber (1913–1990) was een Duits-Amerikaans fysicus en specialist in ruimtegeneeskunde. Hij behandelde samen met zijn collega's onderwerpen als satellieten, en gaf een praktische kijk op wat mensen in de ruimte moeten doorstaan: zowel fysiek als psychologisch, zoals momentum, gewichtsloosheid, straling, en zelfs ruimteziekte.
De inhoud: van vuurpijlen tot orbitale ruimtevlucht
Man in Space was 48 minuten lang zonder reclame. Walt Disney introduceerde de show zelf, waarna schrijver-regisseur Ward Kimball het roer overnam. De uitzending begint met een geschiedenis van rakettechnologie, waarbij zowel live-action als geanimeerd materiaal werd gebruikt. De geschiedenis van raketten wordt getoond in animatie, beginnend bij 13de-eeuwse Chinese experimenten. Von Braun onthult vervolgens een viertraps raket die mensen de zwaartekracht van de aarde zou kunnen laten ontsnappen, wat leidt tot een geanimeerde uitbeelding van 's mensen eerste reis de ruimte in. De geanimeerde sequenties zijn intrigerend vanwege hun combinatie van wetenschappelijke nauwkeurigheid en humoristisch commentaar. Orbitale snelheid en het ontwerp van draagraketmotoren worden op bijzonder begrijpelijke wijze uitgelegd. Gewichtsloze voedselbereiding, psychologische tests, bescherming tegen kosmische straling, ruimtegeneeskunde en computerbesturing kwamen allemaal aan bod, allemaal nauwkeurig voorspeld jaren voordat iemand ook maar in de buurt van een orbitale vlucht zou komen. Sommige vroege testmethoden, waarbij vrijwilligers werden blootgesteld aan krachten tot 35G en hevige luchtdrukveranderingen, zijn fascinerend en tonen de moed van de betrokkenen. Von Braun zei zelf in de uitzending: "Als we vandaag zouden beginnen met een georganiseerd, goed ondersteund ruimteprogramma, geloof ik dat een praktische passagiersraket binnen tien jaar gebouwd en getest zou kunnen worden."
De productiekosten en het bereik: een enorme gok
De eerste aflevering kostte ongeveer 250.000 dollar om te produceren, een enorm bedrag voor een uur televisie zonder mogelijkheid om die kosten direct terug te verdienen. Ter vergelijking: het gemiddelde jaarinkomen in de VS was in 1955 ongeveer 4.400 dollar. Disney's investering vertegenwoordigde dus meer dan 56 gemiddelde jaarsalarissen. Die investering betaalde zich in publieksbereik spectaculair terug. Uiteindelijk keken bijna 42 miljoen mensen naar de show, wat leidde tot meerdere herhalingen en een theatrale release. Voor context: de totale Amerikaanse bevolking was toen circa 165 miljoen mensen. Ongeveer één op de vier Amerikanen keek naar deze wetenschappelijke documentaire over raketwetenschap.
De impact op Washington
Het politieke gevolg van Man in Space is een van de meest besproken episodes in de vroege geschiedenis van de Amerikaanse ruimtevaart. President Eisenhower was zo onder de indruk van het programma dat hij een kopie van de film aanvroeg om te vertonen aan hooggeplaatste Pentagon-functionarissen, wat kennelijk instrumenteel was in het op gang brengen van 's lands ruimte-initiatieven. Ward Kimball beschreef wat er vervolgens gebeurde: "Dat is waarom Eisenhower, toen hij ons 'Man in Space'-programma toevallig zag, er zo door geboeid was. Hij besefte dat hij generaals in het Pentagon had die deze ideeën niet begrepen of accepteerden. Aanvankelijk steunde het leger Amerika's ruimteprogramma niet. Hij liet hen allemaal inviteren, en twee weken lang vertoonde hij ons programma aan zijn topgeneraals." Man in Space werd herhaald op 1 juni. Op 30 juli kondigde president Eisenhower aan dat de Verenigde Staten satellieten in een baan om de aarde zouden lanceren als onderdeel van de Amerikaanse deelname aan het Internationale Geofysische Jaar. Of de Disneyshow die beslissing beïnvloedde, blijft formeel onbewezen, noch het Historisch Bureau van het Pentagon, noch de archivarissen van de Eisenhower Library hebben documentatie kunnen vinden die Eisenhowers persoonlijke betrokkenheid bij de Disney-film bevestigt, hoewel het duidelijk is dat hij de film wel degelijk heeft gezien.
Internationale erkenning
De impact van Man in Space beperkte zich niet tot de grenzen van de VS. De Internationale Astronautische Federatie (IAF), opgericht in 1951 en samengesteld uit leden van 58 landen, vertoonde Disney's Man in Space tijdens het Zesde Congres van de IAF in Kopenhagen in augustus 1955. Onder de kijkers waren Leonid Ivanovich Sedov en Kyril Feodorovich Ogorodnikov, de eerste Sovjets die een IAF-congres bijwoonden. Zij vroegen om de film te mogen lenen voor gebruik in de Sovjet-Unie. Walt Disney weigerde echter, naar verluidt vanwege een eerdere slechte ervaring: de Sovjet-Unie had in de late jaren dertig een kopie van Sneeuwwitje geleend en die nooit teruggegeven. In 1955 hield de American Rocket Society (ARS) haar grootste regionale bijeenkomst ooit in Los Angeles. Als onderdeel van het entertainment voor de 1955-vergadering werden meer dan 600 personen uitgenodigd voor een rondleiding door Disneyland en een speciale vertoning van Man in Space.
De vervolgafleveringen: een trilogie over de kosmos
Man in Space was slechts het begin van een ambitieuze drieluik: Op 28 december 1955 werd Man and the Moon uitgezonden. Die aflevering bevatte een geanimeerde geschiedenis van onze ideeën over de maan en een fictieve maar dramatische reis erheen. In de film besprak Von Braun de bouw van een ruimtestation als "tussenstop" voor een maanreis. Op 4 december 1957 volgde Mars and Beyond, kort na de lancering van de Sovjet-Sputnik in oktober dat jaar, waarmee de ruimterace officieel was begonnen.
De link met Saturn V en Apollo
De meest concrete technische erfenis van de Disney-Von Braun samenwerking is het directe verband met de ontwikkeling van de Saturn V-raket. De show droeg in grote mate bij aan de publieke kennis en het enthousiasme voor menselijke ruimtevlucht, en leidde in zekere zin rechtstreeks tot een publieke vraag naar een meertraps raket, zoals beschreven door Wernher von Braun in Man in Space, die uiteindelijk werd ontwikkeld tot de Saturn V. In 1960 werd Von Brauns groep geïntegreerd in NASA, waar hij diende als directeur van het nieuw opgerichte Marshall Space Flight Center en als hoofdontwerper van de Saturn V-superzware draagraket die het Apollo-ruimtevaartuig naar de maan stuurde. De emotionele cirkel sloot zich op een veelzeggend moment. Toen astronauten voor het eerst de maan omcirkelden tijdens de Apollo 8-missie, ontving Ward Kimball een telefoontje van zijn oude medewerker Wernher von Braun. "Well, Wahd," zei Von Braun met zijn zwaar accent, "they're following our script." En inderdaad, al zijn berekeningen klopten.
De culturele en educatieve nalatenschap
De drie programma's hielpen Amerikanen te overtuigen van het ruimteprogramma en zorgden mede voor financiering van NASA, maar ze hielpen ook de kinderen van de jaren vijftig te dromen, en sommigen van hen werden later daadwerkelijk NASA-astronauten. De links tussen Disney en de ruimtevaart strekken zich uit tot in het heden: de eerste officiële rit op Space Mountain in het Magic Kingdom was voor astronaut James Irwin; astronaut Buzz Aldrin was aanwezig bij de opening van de Mission: Space-attractie in Epcot; en het personage Buzz Lightyear is vernoemd naar astronaut Buzz Aldrin. Het donut-vormige ruimtestation model uit de show staat ook al decennialang op langdurig bruikleen in het National Air and Space Museum in Washington D.C. Man in Space belichaamt een zeldzaam moment in de geschiedenis waarop entertainment en wetenschap, commercie en visie, animatie en astrofysica elkaar vonden in een uur televisie. Ward Kimball schreef later in correspondentie met Von Braun over de plannen van Disney om hun samenwerking publiekelijk te promoten. Von Braun beschreef het terugkijkend zelf als "quite prophetic". Walt Disney zei het misschien het treffendst bij zijn bezoek aan het Marshall Space Flight Center in 1965: "Als ik kan helpen via mijn tv-shows om mensen wakker te schudden voor het feit dat we moeten blijven verkennen, zal ik dat doen."
Man in Space televisieshow
