zaterdag, 26 december 2015 15:14

Wat valt er aan de sterrenhemel te zien in januari 2016? Hot!

Geschreven door
Beoordeel dit item
(4 stemmen)
Wat valt er aan de sterrenhemel te zien in januari 2016?

Januari is de eerste maand van het jaar in de gregoriaanse kalender en werd genoemd naar naar Janus, de Romeinse god van poorten en deuren. Enkele van de hoogtepunten op sterrenkundig vlak in januari 2016 zijn ongetwijfeld de Boötiden meteorenzwerm, de komeet Catalina en de verschillende planeten die we 's morgens aan de hemel kunnen zien. Ontdek via dit uitgebreid artikel wat er allemaal te zien is aan de sterrenhemel in januari 2016.

OPGELET:

Kijk nooit naar objecten die zich dicht bij de Zon bevinden zonder voldoende bescherming. Kijk nooit door een telescoop, verrekijker of andere optische apparatuur richting de Zon. Dit kan het netvlies onherstelbaar beschadigen met blindheid tot gevolg!

De Maan en de planeten

De planeet Mercurius, de planeet die zich het dichtst bij de Zon bevindt, bereikte op 29 december 2015 zijn grootste avond-elongatie en is in het begin van januari 2016 nog even 's avonds waarneembaar in het zuidwesten. De kleine planeet wordt snel zwakker en snelt onze ster tegemoet. De tweede planeet gezien vanaf de Zon, Venus, is ook in januari 2016 's morgens in het zuidoosten zichtbaar. Deze planeet nadert de Zon en de zichtbaarheid neemt af. Zo heeft Venus nog een schijnbare helderheid van magnitude -3,5 en vanaf 25 januari 2016 komt de planeet minder dan twee uur voor de Zon op. Mars, ook de 'rode' of 'oranje' planeet genoemd omwille van zijn kleur, is in januari 2016 's morgens te zien als een heldere 'ster' aangezien deze een schijnbare helderheid van magnitude +1,3. Bij het aanbreken van de dag bevindt Mars zich in het zuiden. De grootste planeet uit ons zonnestelsel, Jupiter, komt in januari 2016 in de late avond op en is tot het aanbreken van de dag zeer goed zichtbaar in het zuidoostelijke deel van het sterrenbeeld Leeuw (Leo). Jupiter heeft op dat moment een schijnbare helderheid van magnitude -1,8. Op zondag 10 januari 2016 kunnen we alle vier de grootste manen van Jupiter, de zogeheten 'Galileïsche' manen, ten oosten van de planeetschijf waarnemen. Van binnen naar buiten zijn dit Europa, Callisto, Io en Ganymedes. Enkele dagen later, op 15 januari 2016 kunnen deze manen ten westen van de planeetschijf zien. Saturnus, ongetwijfeld de mooiste planeet uit ons zonnestelsel omwille van zijn ringen, is in januari 2016 's morgens in het zuidoosten zichtbaar in het sterrenbeeld Slangendrager (Ophiuchus) en heeft een schijnbare helderheid van magnitude +0,7. De zichtbaarheid van Saturnus neemt toe. De twee verste gasplaneten in ons zonnestelsel, Uranus en Neptunus, kunnen we in 2016 terugvinden in de sterrenbeelden Vissen (Pisces) en Waterman (Aquarius). Terwijl Uranus in 2016 een schijnbare helderheid heeft van magnitude +6,2 heeft Neptunus een schijnbare helderheid van magnitude +7,8. Hierdoor zijn beide gasplaneten enkel met middelgrote en grote telescopen waarneembaar. Op zondag 24 januari 2016 is het Volle Maan. 

Planetoïden in oppositie

Ook in de januari 2016 zijn er enkele kleine hemellichamen zoals planetoïden die in oppositie zijn. Zo is op donderdag 14 januari 2016 de planetoïde 30 Urania in oppositie. Deze planetoïde bevindt zich op dat moment in het sterrenbeeld Tweelingen (Gemini) en heeft een schijnbare helderheid van magnitude +10,0. Hierdoor kan de planetoïde Urania enkel bekeken worden met grotere telescopen. Tijdens zijn oppositie bereikt deze planetoïde een maximale hoogte boven de horizon van ongeveer 60°. Urania heeft een gemiddelde diameter van ongeveer 100 kilometer en draait één keer om de 3,64 jaar om de Zon. Het hemellichaam draait in iets meer dan 13,5 uur om haar as. Urania is een zogeheten 'S-type' planetoïde wat betekent dat ze een relatief helder oppervlak heeft met een hoog albedo. S-type planetoïden bestaan voornamelijk uit silicaten en metalen. Urania werd op 22 juli 1854 ontdekt door de Engelse sterrenkundige John Russell Hind en is genoemd naar 'Urania' die in de Griekse mythologie de muze van de sterrenkunde is. Een andere planetoïde die in januari 2016 in oppositie is, is 115 Thyra. Zo kunnen we deze 80 kilometer grote planetoïde op maandag 25 januari 2016 terugvinden in het sterrenbeeld Kreeft (Cancer) en heeft deze op dat moment een schijnbare helderheid van magnitude +9,8. Tijdens zijn oppositie bereikt deze planetoïde een maximale hoogte boven de horizon van ongeveer 58°. Thyra werd op 6 augustus 1871 ontdekt door de Canadese/Amerikaanse astronoom J. C. Watson. Net als de planetoïde 30 Urania is ook 115 Thyra een planetoïde van het S-type. 

Komeet C/2013 US10 (Catalina)

Amateur-astronomen en sterrenliefhebbers maken zich op voor de komeet C/2013 US10 (Catalina) die de komende weken in zichtbaarheid toeneemt. Zo zal deze komeet, die 'komeet Catalina' wordt genoemd, zich op 17 januari 2016 het dichtst tot de Aarde bevinden en verwacht wordt dat de komeet rond deze periode een schijnbare helderheid zal hebben van magnitude +5,5. Hierdoor zal de komeet Catalina, onder goede omstandigheden, zichtbaar zijn met een verrekijker of een kleine telescoop. Op 31 oktober 2013 ontdekte het door NASA gefinancierde Catalina Sky Survey een object dat zich op dat moment 1,24 miljard kilometer van de Zon bevond. Dit object had toen een schijnbare helderheid van magnitude +18,5 en bleek uiteindelijk een komeet te zijn die afkomstig is uit de Oortwolk. Dit is een wolk in de buitenste regionen van ons zonnestelsel waarin zich duizenden ijskoude objecten bevinden. Voor sterrenkundigen is de observatie van de komeet Catalina belangrijk aangezien dit de eerste maal is dat deze komeet zich zo dicht bij de Zon begeeft. Astronomen vermoeden dat de komeet ongeveer een half miljoen jaar geleden als gevolg van een zwaartekrachtsverstoring door de passage van een andere ster uit die Oortwolk is geslingerd waarna het hemelobject toen aan een lange reis richting de Zon begon. De kans is dan ook groot dat de passage eenmalig zal zijn en de komeet ons zonnestelsel hierna voorgoed verlaat. Uit huidige waarnemingen heeft men al kunnen achterhalen dat deze komeet een doorsnede heeft van ongeveer twintig kilometer en een 800 000 kilometer lange plasmastaart heeft. Op een opname die amateur-astronoom Chris Schur maakte op 22 november 2015 is mooi te zien dat de komeet twee staarten heeft, een stofstaart en een plasmastaart. Op 15 november 2015 bereikte de komeet Catalina het perihelium. Dit is het punt in de baan van de komeet rond de Zon dat zich het dichtst tot onze ster bevindt. Op dat moment bevond het hemellichaam zich op een afstand van 123 miljoen kilometer van de Zon. Doordat de komeet zich steeds dichter bij de Zon begaf, werd deze ook actiever waardoor de helderheid kort na het perihelium steeg tot magnitude +6,1. Naarmate de komeet zich nu ook dichter bij de Aarde begeeft, zal de helderheid wellicht nog toenemen. Wanneer de komeet Catalina zich op 17 januari 2016 het dichtst tot de Aarde bevindt, zal de afstand nog slechts 108 miljoen kilometer bedragen. Astronomen verwachten dat de schijnbare helderheid van de komeet nog kan toenemen tot magnitude +5,5. De exacte helderheid van een komeet valt zeer moeilijk te voorspellen en zeker wanneer deze het object door het eerst het binnenste gedeelte van ons zonnestelsel induikt. Indien dit klopt, of de komeet nog helderder wordt, zal deze net iets te zwak zijn om met het blote waar te nemen. Doorheen een sterke verrekijker of een kleine telescoop zal de komeet Catalina zichtbaar als een wazige ster. In december 2015 kon de komeet aan de ochtendhemel worden teruggevonden laag boven de oostzuidoostelijke horizon in het sterrenbeeld Maagd (Virgo). Vanaf begin januari zal de komeet uiteindelijk 's nachts zichtbaar zijn in het sterrenbeeld Jachthonden (Canes Venatici) en vervolgens in de sterrenbeelden Grote Beer (Ursa Major) en Draak (Draco). De beste periode om de komeet Catalina waar te nemen is in de dagen rond 11 januari 2015 aangezien het object dan de hele nacht zichtbaar is.

Komeet CatalinaDe komeet Catalina gefotografeerd door de bekende astrofotograaf Damian Peach - Foto: Damian Peach

Boötiden meteorenzwerm

De maand januari staat bij liefhebbers van meteoren ook bekend als de maand van de 'Boötiden'. Zo vindt op maandag 4 januari 2016 het maximum van de Boötiden meteorenzwerm plaats. Meteoren worden in de volksmond ook wel 'vallende sterren' genoemd. In werkelijkheid gaat het om zeer kleine stukjes steen en gruis afkomstig van kometen of planetoïden die onder hoge snelheden de atmosfeer van de Aarde binnendringen waarna ze op een hoogte van 80 tot 120 kilometer verdampen. Het punt aan de hemel van waaruit de Boötiden meteoren lijken te komen, het zogeheten 'radiant', staat die dag omstreeks 09u30 Belgische tijd 83° boven de horizon in het sterrenbeeld Ossenhoeder (Bootes). Onder ideale omstandigheden, wanneer er geen storend maanlicht of storende lichtvervuiling is, kan men van deze meteorenzwerm ongeveer 130 meteoren of vallende sterren per uur zien. De Boötiden meteoren worden vaak gekenmerkt door hun lange sporen en blauwachtige kleur. De snelheden van deze meteoren bedraagt ongeveer 43 km/s. Astronomen vermoeden dat deze meteoren afkomstig zijn van de planetoïde 2003 EH1 die op zijn beurt een uitgedoofde komeet zou kunnen zijn. Doordat de Maan op 4 januari 2015 voor ongeveer 30% is verlicht, kan dit een stoorzender zijn waardoor men maar een vijftigtal meteoren per uur zal kunnen waarnemen. Het beste moment om deze vallende sterren waar te nemen, is omstreeks 06u00 wanneer het radiant zich al op ongeveer 64° boven de horizon bevindt en de Maan laag boven de horizon staat. Ondanks het feit dat de piek van de Boötiden meteorenzwerm hoog is, is de lengte (0,3 dagen) zeer kort. Hierdoor is het dan ook raadzaam om deze meteoren zo dicht mogelijk rond het maximum waar te nemen. Om meteoren waar te nemen, heb je geen speciale apparatuur nodig. Enkel een ligzetel, een heldere sterrenhemel onder een mooie heldere sterrenhemel en wat geduld zijn genoeg.

Winterzeshoek

Een soortgelijk asterisme als de bekende Zomerdriehoek is de Winterzeshoek. Deze denkbeeldige figuur wordt gevormd door zes sterren die enkel gedurende de winter op het noordelijk halfrond te zien zijn. Deze sterren vormen samen een zeshoek en zijn Aldebaran in het sterrenbeeld Stier, Rigel in het sterrenbeeld Orion, Sirius in het sterrenbeeld Grote Hond, Procyon in het sterrenbeeld Kleine Hond, Pollux in het sterrenbeeld Tweelingen en Capella in het sterrenbeeld Voerman. In de Winterzeshoek bevindt zich nog een ander asterisme: de Winterdriehoek. Dit asterisme is ook gekend als de 'Great Southern Triangle' en wordt gevormd door de sterren Sirius, Procyon en Betelgeuse die zich meer in het centrum van de Winterzeshoek bevindt. Wat de Winterzeshoek zo bijzonder maakt, zijn de kleurverschillen van de zes sterren. Dit kleurverschil wordt veroorzaakt door het verschil in hun oppervlaktetemperatuur. Zo heeft de ster Procyon een witte kleur terwijl de sterren Aldebaran en Pollux eerder oranje zijn. De ster Capella heeft dan weer een gele kleur.

WinterdriehoekDe Winterdriehoek - Foto: Stellarium

Deep-sky

De maand januari is een zeer geode periode om het prachtige sterrenstelsel NGC 2403 waar te nemen. Dit sterrenstelsel bevindt zich in het sterrenbeeld Giraffe (Camelopardalis) en heeft een helderheid van magnitude +8,4. Dit circumpolair deep-sky object heeft een schijnbare afmeting van 17,8' en bevindt zich rond 13 januari vrijwel in het zenit. NGC 2403 werd op 1 November 1788 voor het eerst waargenomen door de Duits-Britse astronoom William Herschel. Het object ligt acht miljoen lichtjaar van de Aarde verwijderd en zijn noordelijke spiraalarm raakt het sterrenstelsel NGC 2404. Net als vele andere sterrenstelsels maakt ook NGC 2403 deel uit van de M81 Group van sterrenstelsels. Een tweede deep-sky object dat we in januari heel goed kunnen waarnemen is de emissienevel NGC 2359. Deze prachtige nevel, ook gekend onder de naam 'Thor's Helmet', vinden we terug in het sterrenbeeld Grote Hond (Canis Major) en ligt ongeveer 15 000 lichtjaar van de Aarde verwijderd. Op vrijdag 9 januari bevindt NGC 2359 zich het hoogst aan de hemel (25° boven de horizon) en zijn schijnbare afmeting bedraagt op dat moment ongeveer 8,0'. In werkelijkheid is deze nevel maar liefst dertig lichtjaar groot. Ook dit object werd ontdekt door de Duits-Britse astronoom William Herschel. Liefhebbers van sterrenhopen kunnen in januari ook proberen de open sterrenhoop Messier 50 (M50) waar te nemen. Deze sterrenhoop kunnen we terugvinden in het sterrenbeeld Eenhoorn (Monoceros). M50 ligt op een afstand van 3 200 lichtjaar van de Aarde en werd in 1772 al ontdekt door de Franse astronoom Charles Messier. Op dinsdag 9 januari staat M50 het hoogst aan de hemel (30° boven de horizon) en heeft deze een helderheid van magnitude +5,9. Deze open sterrenhoop meet ongeveer twintig lichtjaar in diameter. Het spreekt voor zich dat men het best deep-sky objecten waarneemt in de periode rond Nieuwe Maan (zondag 10 januari 2016) aangezien men dan geen hinder heeft van storend Maanlicht.

De sterrenbeelden op 15 januari 2016 (23u30)

Sterrenkaart 15 januari 2016 (23u30)

Interessante en nuttige links:

Kris Christiaens

Medebeheerder & hoofdredacteur van Spacepage.
Oprichter & beheerder van Belgium in Space.
Ruimtevaart & sterrenkunde redacteur.

Volg mij op Twitter: @KrisChristiaens

Dit gebeurde vandaag in 1978

Het gebeurde toen

Vanop de Cape Canaveral lanceerbasis in Florida wordt de Amerikaanse Pioneer Venus Orbiter gelanceerd. Het ruimtetuig kwam op 4 december 1978 aan bij de planeet Venus en stuurde tot begin oktober 1992 wetenschappelijke gegevens over de atmosfeer van Venus door naar de Aarde waarna de ruimtesonde opbrandde in de atmosfeer van de planeet Venus. Op 9 december 1978 liet Pioneer Venus ook vier kleine sondes afdalen in de Venusatmosfeer waarvan één sonde succesvol landde en data terugstuurde naar de Aarde. Foto: NASA

Het weerbericht op Mars

Geplande evenementen

Messier 57

Messier 57

M57 is ongetwijfeld de bekendste planetaire nevel die elke keer opnieuw wordt waargenomen door zowel beginnende als gevorderde amateur-astronomen. Deze prachtige nevel in het sterrenbeeld Lyra (Lier) is een restant…

Lees meer...

Steun Spacepage

Deze website wordt aan onze bezoekers blijvend gratis aangeboden maar om de hoge kosten om de site online te houden te drukken moeten we wel het nodige budget kunnen verzamelen. Ook jij kunt uw bijdrage leveren door ons te ondersteunen met uw donatie zodat we u blijvend kunnen voorzien van het laatste nieuws en artikelen boordevol informatie.

91%

Sociale netwerken