In de maand mei staan de planeten Mercurius en Jupiter dicht bij de Zon waardoor deze aan de hemel niet waarneembaar zijn. De heldere planeet Venus is 's avonds nog steeds zeer goed in het noordwesten te zien. Eind mei verdwijnt Venus uiteindelijk in de avondgloed. De 'rode planeet' Mars is in de maand mei van 's avonds tot na middernacht waarneembaar in het sterrenbeeld Leeuw nabij de ster Regulus. De mooiste planeet uit ons zonnestelsel, Saturnus, is in de maand mei van 's avonds tot lang na middernacht goed zichtbaar nabij de ster Spica in het sterrenbeeld Maagd. Liefhebbers van meteorenzwermen worden in mei opnieuw verwend aangezien op 6 mei 2012 de meteorenzwerm Eta-Aquariden zijn maximum bereikt. De radiant van deze zwerm staat rond 09u00 in het hoogste punt aan de hemel, op 37° boven de horizon, in het sterrenbeeld Waterman. Onder goede omstandigheden kan men uit deze zwerm ongeveer 37 meteoren per uur waarnemen die gekend zijn om hun snelheid en nalichtende sporen. Doordat op 6 mei om 06u00 Belgische tijd de Zon al opkomt, kan men de Aquariden die dag het best waarnemen rond 04u30. Dit jaar is de Maan echter een grote stoorzender aangezien het die dag ook Volle Maan is. De Volle Maan in mei 2012 heeft ook iets meer te beiden dan anders. Zo staat de Maan op 6 mei 2012, in zijn elliptische baan rondom onze planeet, het dichtst tot de Aarde. De afstand van onze trouwe buur tot het midden van de Aarde bedraagt op 6 mei omstreeks 05u35 Belgische tijd slechts 356 955 kilometer. De Maan zal die dag een schijnbare diameter hebben van 33'29". In sterrenkundige kringen noemen we dit verschijnsel een 'perigeum Maan' maar in de media en bij het grote publiek wordt er dan vaak gesproken van een 'supermaan' aangezien de Maan op dat moment 14% groter en 30% helderder is dan een 'normale' Volle Maan. Dit verschil kan je het best zien bij het opkomen van de Maan net boven de horizon. De maand mei is ook zeer goed geschikt om de bolvormige sterrenhoop Messier 5 waar te nemen. Deze prachtige bolhoop is terug te vinden in het sterrenbeeld Slang en heeft magnitude 5,8 waardoor deze al met een verrekijker of een kleine telescoop te bewonderen is. Ook een andere bolvormige sterrenhoop, Messier 80, kan men in de maand mei eveneens zeer goed waarnemen. Dit deep-sky object is terug te vinden in het sterrenbeeld Schorpioen en heeft magnitude 7,2. 

Bij het meest nauwkeurige onderzoek van de bewegingen van sterren in de Melkweg tot nu toe zijn geen grote hoeveelheden donkere materie in de omgeving van de zon aangetroffen. Volgens algemeen geaccepteerde theorieën zou de zonsomgeving rijk moeten zijn aan donkere materie – een geheimzinnige, onzichtbare substantie die alleen indirect waarneembaar is via de zwaartekrachtsaantrekking die zij uitoefent. Maar uit nieuw onderzoek door een team van astronomen in Chili blijkt dat deze theorieën niet in overeenstemming zijn met de waargenomen feiten. Dat zou kunnen betekenen dat de pogingen om donkeremateriedeeltjes op aarde rechtstreeks te detecteren tot mislukken gedoemd zijn. Een onderzoeksteam heeft met de 2,2-meter MPG/ESO-telescoop van de ESO-sterrenwacht op La Silla en andere telescopen de bewegingen van meer dan 400 sterren tot op 13.000 lichtjaar van de zon in kaart gebracht. Uit deze nieuwe gegevens hebben zij, voor een volume dat viermaal zo groot is als bij voorgaande onderzoeken, de hoeveelheid materie in de omgeving van de zon berekend.

April 2012 is voor amateur-sterrenkundigen en liefhebbers van hemelverschijnselen opnieuw een interessante maand. Zo staat de prachtige planeet Saturnus op 15 april 2012 in oppositie met de Zon. Dit wil zeggen dat deze planeet dan diametraal tegenover de Zon aan de hemel staat waardoor Saturnus heel de nacht zichtbaar is. De prachtige planeet met haar fascinerend ringenstelsel bevindt zich op 15 april 6° of 5° van de ster Spica in het sterrenbeeld Maagd. Saturnus is zeer goed waar te nemen met een kleine telescoop is dan ook een zeer geliefd object bij astrofotografen (zie het Spacepage forum). Een andere planeet uit ons zonnestelsel, Venus, zorgt op 3 april 2012 voor een bijzonder spektakel. Op die dag bevindt de heldere planeet zich, vanop Aarde gezien, in de bekende open sterrenhoop M45. Deze sterrenhoop, beter gekend onder de naam 'Pleiaden', bevindt zich in het sterrenbeeld Stier en bestaat uit zeven heldere sterren. Deze bedekking is 's avonds omstreeks 20u45 Belgische tijd perfect waar te nemen met een binoculair of met een kleine telescoop. Venus blijft april domineren aangezien deze heldere planeet 's avonds in het noordwesten zeer goed te zien is. Liefhebbers van meteoren zullen in april 2012 ook zeker niet teleurgesteld worden. Zo vindt op zondag 22 april het maximum plaats van de Lyriden meteorenzwerm. De radiant van deze zwerm (schijnbaar punt van waaruit de meteoren lijken te komen) staat rond 06u00 Belgische tijd op zijn hoogtse punt aan de hemel, op ongeveer 71° boven de horizon in het sterrenbeeld Lier. Aangezien de Maan niet stoort (Volle Maan op 6 april 2012), moeten de Lyriden meteoren dit jaar bij helder weer zeer goed waar te nemen zijn. Onder ideale omstandigheden zijn er tot dertien meteoren per uur te zien die vaak zeer snel en helder zijn. Om meteoren waar te nemen heb je geen apparatuur nodig. Hiervoor heb je enkel een paar goede ogen nodig, een beetje geduld, een ligstoel en een heldere hemel. De meer ervaren amateur-sterrenkundigen en waarnemers kunnen in april 2012 eens op zoek gaan naar de prachtige deep-sky objecten Messier 27 en Messier 31. M27 is de bekende planetaire nevel in het sterrenbeeld Vosje en M31 kennen we beter als het spiraalvormige Andromeda sterrenstelsel. Ook de open sterrenhopen Messier 35 en Messier 36 in de sterrenbeelden Tweelingen en Voerman zijn in april 2012 zeer goed waar te nemen.

Discussieer hier mee over dit onderwerp op het Spacepage-forum!

Astronomen hebben met behulp van de Japanse 8,2 meter grote Subaru-telescoop een merkwaardig rechthoekig sterrenstelsel ontdekt. De vorm van dit sterrenstelsel vertoont veel gelijkenissen met de vorm van een smaragd. Op de bewerkte foto van het stelsel is te zien dat zich in de kern een schijfvormige verdeling van vooral jonge sterren bevindt. Volgens de onderzoekers zou de ongebruikelijke rechthoekige vorm van het stelsel een zijaanzicht zijn van een cilindrische verdeling van oudere sterren. Die verdeling zou wellicht het gevolg zijn van een botsing tussen twee kleine spiraalstelsels. Het kleine dwergsterrenstelsel, dat de naam 'LEDA 074886 kreeg, is terug te vinden in het sterrenbeeld Eridanus en bevindt zich in de directe omgeving van het grotere sterrenstelsel NGC 1407 dat 700 miljoen lichtjaar van ons verwijderd is. LEDA 074886 bevat vijftig keer minder sterren als ons eigen Melkwegstelsel en staat op een afstand van ongeveer 70 miljoen lichtjaar. Door het grote verschil in afstand tussen LEDA 074886 en NGC 1407 zijn de onderzoekers er van overtuigd dat er geen fysiek verband is tussen beide stelsels. Het merkwaardige sterrenstelsel werd als toeval ontdekt toen een team van sterrenkundigen uit Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en Finland met behulp van de Subaru Prime Focus Camera (Suprime-Cam) bolvormige sterrenhopen onderzochten rondom NGC 1407. Deze ontdekking is voor astronomen van groot belang aangezien sterrenstelsels tot op heden altijd ingedeeld werden in drie groepen: ellipsoïdale stelsels, stelsels met een platte schijf en spiraalarmen en onregelmatig gevormde stelsels.

Tijdens de eerste Wereldoorlog (1914-1918) werden vliegtuigen, naast bombardementen en luchtgevechten, tevens ingezet als fotografisch platform voor verkenningen van het vijandelijk gebied. Dankzij de ervaringen van deze bemanningen werd niet alleen de luchtfotografie verwezenlijkt maar werd tevens het nut van de luchtvaart voor astronomische doeleinden ingezien. Het gebruik van sterrenkundige apparatuur aan boord van vliegtuigen stamt uit de jaren '20 en richtte zich uitsluitend op zonnewaarnemingen. De voordelen van het inzetten van vliegtuigen voor zonsverduisteringen zijn legio; waarnemingen boven de wolken op de gewenste geografische locatie, langere tijd in de schaduw vertoeven en waarnemen met infrarood telescopen boven de vochtigste lagen van de troposfeer. Wellicht de eerste astronomische waarneming vanuit een vliegtuig gebeurde aan boord van een US-Navy DeHavilland DH-4B dubbeldekker tijdens de zonneeclips van 10 september 1923. Captain Albert Stevens kreeg de taak om vanaf 5 500 m hoogte het precieze traject van de schaduw op Amerikaans grondgebied te documenteren. De fotograaf in de achterste cockpit nam tevens een dertigtal foto’s van de Zon, maar de eclips werd niet duidelijk genoeg op fotografische plaat vast gelegd.

Na jaren van speculatie zijn astronomen op het Roque de los Muchachos observatorium (ORM) (Canarische eiland La Palma: 28°.4 latitude hoogte 2400m) met de voorbereidingen begonnen om de HARPS-North te installeren op de 3,58 m Galilei-telescoop. Vooreerst werd de 4,20 m William Herschel telescoop geselecteerd voor dit apparaat maar uiteindelijk koos het HARPS-team van de Universiteit van Genève voor de Telescopio Nazionale Galileo (TNG). In 1988 begon het observatorium van Padua met een haalbaarheidsstudie en in 1993 kozen het Italiaanse Nationale Instituut voor Astrofysica (INAF) en het Consorzio Nazionale per l’Astronomia e l’Astrofisisca (CNAA) de Europese noordelijke sterrenwacht ORM op La Palma als locatie voor hun 3,60 m telescoop. Deze Telescopio Nazionale Galileo (TNG), inclusief het compacte roterende gebouw werden een bijna exacte cloon van de NTT. De vorm van het 24 m hoge rechthoekige TNG gebouw werd bepaald door windtunneltests en bestaat uit twee verdiepingen waarin de 110 ton zware telescoop op een afzonderlijke 9,6 m hoge fundering staat.

Maart 2012 wordt voor amateur-astronomen en liefhebbers van hemelverschijnselen een boeiende maand. Zo staat de planeet Mars op 3 maart 2012 in oppositie wat wil zeggen dat Mars op dat moment aan de hemel tegenover de Zon staat. Mars bevindt zich op 3 maart de ganse nacht boven de horizon en rond middernacht is de 'rode planeet' met een telescoop te bewonderen in het zuiden, in het sterrenbeeld Leeuw, ten oosten van de ster Regulus. Twee dagen na de oppositie van Mars staat deze planeet het dichtst bij de Aarde (101 miljoen kilometer) en heeft deze een helderheid van magnitude -1,2. Liefhebbers van samenstanden van planeten met de Maan krijgen in maart 2012 een mooi schouwspel te zien. Op 25 en 26 maart 2012 bevinden de planeten Jupiter en Venus zich zeer dicht bij de Maan. Zo zal de Maan op 25 maart slechts drie graden ten noorden van Jupiter te zien zijn en bevindt onze trouwe buur zich een dag later slechts twee graden ten zuiden van de planeet Venus. De samenstand met Venus vindt plaats in het westen omstreeks 20u00 Belgische tijd. Op 11 maart 2012 is de Maan ook zes graden ten zuiden van de prachtige planeet Saturnus te zien. Venus zorgt in maart 2012 ook nog voor een ander zeer mooi schouwspel doordat deze planeet op 29 maart 2012 dan precies half verlicht wordt door de Zon. Hierdoor krijgt Venus magnitude -4,1. Deze gebeurtenis kan je het best waarnemen met een telescoop vooraleer het volkomen donker is. Venus kan je op 29 maart 's avonds aan de hemel terugvinden in het westen. Een andere mooie samenstand van planeten in de maand maart is die van Jupiter en Venus. Zo staan Venus en Jupiter op 13 maart slechts drie graden van elkaar en zorgen zij voor een opvallend verschijnsel aan de avondhemel. Ben je geboeid door sterrenkunde en waarnemen? Aarzel dan niet om de Astro Event Group vzw te contacteren voor meer info! Website: www.astro-event-group.be

In het begin van de zeventiende eeuw begon de ontwikkeling van de telescoop als een wetenschappelijk instrument dat een nieuw venster bood op het universum. In 1609 werd de Italiaanse natuurkundige Galileo Galilei (1564-1642) de eerste astronoom om objecten aan de nachtelijke hemel met een telescoop te bestuderen. Zijn waarnemingen van o.a. de schijngestalten van Venus bevestigden het heliocentrisch model van het zonnestelsel, omschreven door de Poolse sterrenkundige Nicolaus Copernicus (1473-1543) in zijn geruchtmakend boek “De Revolutionibus Orbium Coelestium” (De omwentelingen van de hemelbanen). Op deze manier begon een fascinerende wetenschappelijke zoektocht, waarmee de mensheid uiteindelijk haar nietigheid beseft in het onmetelijke universum. De pioniers van de Europese sterrenkunde hadden af te rekenen met het matig klimaat en astronomen zoals Isaac Newton (1642-1727) en Edmond Halley (1656-1742) beseften dat een hoge en droge locatie op een bergtop wellicht de beste observatiepost kon bieden.

Met behulp van de APEX-telescoop hebben astronomen een sterk verband gevonden tussen de krachtigste uitbarstingen van stervorming in het vroege heelal en de zwaarste sterrenstelsels van nu. De hevige stervorming in de sterrenstelsels werd abrupt afgebroken, waardoor ze eindigden als de huidige zware – maar passieve – stelsels van ouder wordende sterren. De astronomen hebben ook de waarschijnlijke oorzaak voor het plotselinge einde van de ‘starbursts’ gevonden: de opkomst van superzware zwarte gaten. Astronomen hebben waarnemingen van de LABOCA-camera van de door ESO beheerde 12-meter Atacama Pathfinder Experiment-telescoop (APEX) (1) gecombineerd met metingen die verricht zijn met onder meer ESO’s Very Large Telescope en NASA’s Spitzer Space Telescope. Het doel was om te onderzoeken in hoeverre heldere, verre sterrenstelsels zich in groepen of clusters hebben verzameld.

Een onderwerp als deze is gedoemd om onvolledig te zijn, toch poog ik een overzicht te geven van vrouwen die actief zijn of waren in de sterrenkunde. Waarom vrouwen? Omdat mannen de sterrenkunde domineren. Vrouwen werden (vroeger) niet geacht ’s nachts achter een telescoop naar de sterren en planeten te turen. Ook heden ten dage is het aantal vrouwen in een sterrenkundige vereniging of instelling meestal een fractie van het totaal aantal leden. De Internationale Astronomische Unie (zie Guidestar december 2010) telt momenteel 9.989 leden en daarvan zijn er 1.496 vrouwelijk, of 14,98%. De IAU voert campagnes om de vrouwelijke vertegenwoordiging te verhogen (http://www.sheisanastronomer.org). In België zijn er 113 leden van de IAU en daarvan zijn er 17 vrouwelijk (15,04%). Actieve lidstaten met momenteel de grootste percentages vrouwen zijn Argentinië (48 vrouwen - 36%), Roemenië (11 - 34%), Peru (1 - 33%), Mauritius (1 - 33%), Venezuela (5 - 29,4%), Thailand (4 - 28,5%) en de Filippijnen (1 - 25%). Albanïe, Macedonië en Trinidad en Tobago hebben telkens één lid: een vrouw, en halen dus 100%. In de Europese landen is Oekraïne koploper met 50 vrouwen (26,8%), gevolgd door Litouwen (4 - 26,6%), Bulgarije (14 - 26,4%), Italië (138 - 24,8%), Frankrijk (167 - 24,31%) en Portugal (10 - 23%).