Een nieuw resultaat van ESO’s ‘planetenzoeker’ HARPS laat zien dat er in de leefbare zones rond zwakke rode sterren heel vaak rotsachtige planeten te vinden zijn die niet veel groter zijn dan de aarde. Het internationale onderzoeksteam schat dat er alleen al in de Melkweg tientallen miljarden van zulke planeten bestaan, waarvan waarschijnlijk een stuk of honderd in de onmiddellijke nabijheid van de zon. Dit is de eerste directe meting van het aantal ‘superaardes’ bij rode dwergen, die tachtig procent van alle sterren in de Melkweg uitmaken. Een internationaal onderzoeksteam dat waarnemingen heeft gedaan met de HARPS-spectrograaf van de 3,6-meter telescoop van de ESO-sterrenwacht op La Silla (Chili) (1) heeft zojuist de resultaten bekendgemaakt van de eerste directe schatting van het aantal lichte planeten rond rode dwergsterren. Een eerdere aankondiging (eso1204), die aantoonde dat ons melkwegstelsel wemelt van de planeten, maakte gebruik van een andere methode die niet zo gevoelig was voor deze belangrijke klasse van exoplaneten.

De Amerikaanse/Europese Hubble Space Telescope heeft tot op heden de meest gedetailleerde opname gemaakt van het bekende deep-sky object Messier 9 (zie onderstaande foto). Messier 9 is een bolvormige sterrenhoop in het sterrenbeeld Slangendrager en bevindt zich ongeveer 25 800 lichtjaar van de Aarde. Messier 9 (ook wel M9 genoemd) is slechts 5 500 lichtjaar verwijderd van het centrum van ons Melkwegstelsel en deze bolhoop heeft een lichtkracht die gelijk is aan 120 000 zonnen. Op de nieuwe Hubble-opname van dit prachtige object zijn meer dan 250 000 individuele sterren te zien. Voor sterrenkundigen is deze nieuwe gedetailleerde opname van onschatbare waarde aangezien veel van de individuele sterren vanop Aarde met telescopen niet te zien zijn. De helderste individuele sterren hebben een helderheid van magnitude +13,5. Op de Hubble-opname vallen ook meteen de verschillende kleuren op die sommige sterren hebben. Het kleurverschil van sterren is dan ook direct gerelateerd aan hun temperatuur. Hoe roder de kleur van een ster, hoe koeler deze is. M9 werd in 1764 ontdekt door de Franse sterrenkundige Charles Messier toen hij een catalogus samenstelde van komeetachtige objecten. Door zijn enorme omvang, ongeveer 90 lichtjaar in diameter, is M9 al met een kleine telescoop te bewonderen en is dit een geliefkoosd object bij amateur-sterrenkundigen. 

Met behulp van de APEX-telescoop hebben astronomen een sterk verband gevonden tussen de krachtigste uitbarstingen van stervorming in het vroege heelal en de zwaarste sterrenstelsels van nu. De hevige stervorming in de sterrenstelsels werd abrupt afgebroken, waardoor ze eindigden als de huidige zware – maar passieve – stelsels van ouder wordende sterren. De astronomen hebben ook de waarschijnlijke oorzaak voor het plotselinge einde van de ‘starbursts’ gevonden: de opkomst van superzware zwarte gaten. Astronomen hebben waarnemingen van de LABOCA-camera van de door ESO beheerde 12-meter Atacama Pathfinder Experiment-telescoop (APEX) (1) gecombineerd met metingen die verricht zijn met onder meer ESO’s Very Large Telescope en NASA’s Spitzer Space Telescope. Het doel was om te onderzoeken in hoeverre heldere, verre sterrenstelsels zich in groepen of clusters hebben verzameld.

Een internationaal team, onder wie drie astronomen van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO), heeft de techniek van gravitationele microlensing gebruikt om te meten hoe algemeen planeten in de Melkweg zijn. Na zes jaar onderzoek, waarbij miljoenen sterren zijn gevolgd, komt het team tot de conclusie dat planeten bij sterren eerder regel dan uitzondering zijn. De resultaten zullen op 12 januari in Nature verschijnen. De afgelopen zestien jaar hebben astronomen meer dan zevenhonderd exoplaneten ontdekt (1). Ook is een begin gemaakt met het onderzoek van de spectra (eso1002) en atmosferen (eso1047) van deze werelden. Hoewel het onderzoek van de eigenschappen van afzonderlijke exoplaneten ontegenzeggelijk waardevol is, wacht de fundamentele vraag hoe algemeen planeten in de Melkweg zijn nog op een antwoord.

De VLT Survey Telescope (VST) heeft de schoonheid van het nabije spiraalstelsel NGC 253 vastgelegd. Het nieuwe portret is waarschijnlijk de meest detailrijke groothoekopname van dit object en zijn omgeving die ooit is gemaakt. Het toont aan dat de VST, de nieuwste telescoop van de ESO-sterrenwacht op Paranal, een groot beeldveld kan combineren met een indrukwekkende beeldscherpte. NGC 253 bevindt zich op een afstand van ongeveer 11,5 miljoen lichtjaar in het zuidelijke sterrenbeeld Sculptor (Beeldhouwer). Vaak wordt hij simpelweg het Sculptorstelsel genoemd, maar hij heeft ook diverse bijnamen, waaronder ‘Zilveren Dollarstelsel’. NGC 253 is al met een verrekijker goed te zien, want net als het grote buurstelsel van onze Melkweg, het Andromedastelsel, behoort hij tot de helderste sterrenstelsels aan de hemel.

Deze frappante opname (zie afbeelding) van de open sterrenhoop NGC 2100 is gemaakt met ESO’s New Technology Telescope. Deze heldere verzameling sterren is ongeveer 15 miljoen jaar oud en bevindt zich in de Grote Magelhaense Wolk, een nabij buurstelsel van de Melkweg. De sterrenhoop is omringd door gloeiend gas van de dichtbijgelegen Tarantulanevel. Door de nabijheid van de indrukwekkende Tarantulanevel (eso 0650) en de kolossale sterrenhoop RMC 136 (eso 1030) zien waarnemers NGC 2100 vaak over het hoofd. Het gloeiende gas van de Tarantulanevel probeert ook op deze foto alle aandacht naar zich toe te trekken – de kleurrijke gebieden liggen aan de rand van deze nevel. Deze nieuwe foto kwam tot stand door met het EMMI-instrument (1) van de New Technology Telescope van de ESO-sterrenwacht op La Silla (Chili) opnamen te maken door verschillende kleurfilters. De sterren zijn in hun natuurlijke kleuren afgebeeld; het licht van gloeiende, geïoniseerde waterstof (hier rood gekleurd) en zuurstof (blauw) is daaroverheen gelegd.

In tijden van haast en spoed is het goed om soms eens tot rust te komen. Bijvoorbeeld bij het lezen van een artikel over sterren die er ook een enigszins jachtig leven op na houden. De groepsnaam wegloopsterren klinkt misschien niet zo bijzonder, maar het is interessant om eens te kijken naar hun ontstaan, hun levensloop en hun... snelheden. In de literatuur wordt onderscheid gemaakt tussen wegloopsterren (runaway stars) en hogesnelheidsterren (high-velocity stars) en het onderscheid zit in het ontstaan. Hierna worden beide groepen sterren besproken en worden enkele voorbeelden gegeven.

Waarnemingen met de Europese Very Large Telescope (VLT) en twee andere observatoria hebben een bruine dwerg in een dubbelstersysteem ontdekt die ongeveer zo heet is als een kopje thee. Bruine dwergen staan in de sterrenkunde ook gekend als 'mislukte sterren'. Deze objecten hebben te weinig massa om de zwaartekracht in staat te stellen om de kernreacties op gang te brengen die andere sterren laten stralen. De opmerkelijke bruine dwerg CFBDSIR 1458+10B is de zwakste van een tweetal om elkaar draaiende bruine dwergen en bevindt zich op een afstand van slechts 75 lichtjaar van de Aarde. De twee objecten draaien met een periode van ongeveer 30 jaar om elkaar op een afstand die ongeveer drie keer zo groot is als de afstand Aarde-Zon. De zwakste van de twee bruine dwergen blijkt een oppervlaktetemperatuur te hebben van ongeveer 100 graden Celsius. De astronomen die deze bruine dwerg onderzochten, waren enorm verrast dat dit object slechts iets heter is dan de temperatuur van een sauna. Wanneer een object een dergelijke temperatuur heeft, verwachten wetenschappers dat dit andere eigenschappen heeft en meer op een reuzenplaneet lijkt. Ter vergelijking: het oppervlak van de Zon heeft een temperatuur van ongeveer 5 500 graden Celsius.

Een internationaal team van astronomen heeft een heel armada van telescopen op Aarde alsook in de ruimte gebruikt om de afstand van de verst bekende volwassen cluster van sterrenstelsels te kunnen meten. Ondanks het feit dat de cluster gezien wordt op het moment dat het heelal minder dan een kwart van zijn leeftijd had, lijkt deze cluster verrassend genoeg op zijn huidige soortgenoten. De cluster, die CL J1449+0856 heet, blijkt tot ieders verbazing er niet heel jong uit te zien maar blijkt een volgroeid object te zijn met een massa vergelijkbaar met die van de Virgo-cluster. Clusters van sterrenstelsels zijn de grootste structuren in het heelal en worden door de zwaartekracht bij elkaar gehouden. Astronomen gaan ervan uit dat clusters van sterrenstelsels in de loop van de tijd groter worden en dat ze dus zeer zeldzaam moeten zijn in het vroege heelal. De cluster CL J1449+0856, die onderzocht werd met ESO's Very Large Telescope (VLT), de Hubble-ruimtetelescoop en de XMM-Newton ruimtetelescoop, blijkt te zijn opgebouwd uit sterrenstelsels die geen nieuwe sterren vormen maar met daarin sterren die al bijna één miljard jaar oud zijn waardoor deze cluster als een 'volwassen' object beschouwd wordt. Uit waarnemingen van de röntgenstraling die de cluster uitzendt, blijkt dat deze straling moet afkomstig zijn van een zeer hete wolk van ijl gas dat zich in de ruimte bevindt tussen de sterrenstelsels. Deze straling is het meest geconcentreerd in het centrum van de cluster waardoor dit volgens sterrenkundigen opnieuw een bewijs is dat deze cluster volwassen is. Erg jonge clusters hebben nog niet de tijd gehad om heet gas op deze manier vast te houden. (Bron: ESO)

De komst van de iPhone en de iPad heeft voor een ware revolutie gezorgd op vlak van applicaties en programma's. Vandaag de dag beschikt Apple's App Store over meer dan 500 000 applicaties die makkelijk kunnen gedownload worden op je iPhone of iPad. Alles samen werden tot op heden al meer dan 10 miljard applicaties gedownload uit Apple's App Store. Dankzij getalenteerde software ontwikkelaars van over de hele wereld kan je nu uw iPhone of iPad gebruiken als educatief platform of handig hulpmiddel. Zo werden er ook op sterrenkundig vlak de afgelopen jaren verschillende kwalitatieve applicaties ontwikkeld die er hebben voor gezorgd dat je de complete sterrenhemel met alle bijhorende informatie binnen handbereik hebt. Daarnaast zorgen deze applicaties er ook voor dat je op de hoogte blijft van het laatste nieuws op vlak van sterrenkunde of dat je tijdens het waarnemen geen zware atlassen of naslagwerken meer hoeft mee te nemen. In dit artikel bespreken we de meest bekende en efficiënte sterrenkundige iPhone en iPad applicaties die vandaag de dag door duizenden mensen gebruikt worden.