“The later of these " Presocratic" philosophers began to specialize, develop, and apply the systems of empirical observation and deduction which their predecessors had invented. Some, like Parmenides and Zeno, concentrated on exposing the fallacies and logical traps to which the first uses of analytical thinking often fell prey. Others, like followers of the semi-legendary Pythagoras, used their theories about how the universe worked to develop new ideas of divinity, astronomy, universal harmony, and mathematics, and extended these ideas to dictate a proper, "harmonious" lifestyle. All these continued to refine and argue over the basic precepts put forth by the Milesian thinkers.” 15

De atomisten (= aanhangers van de atoomtheorie) Leucippus (480-420 vC) en Democritus (460-370 vC) verfijnden in de generatie na Socrates de verschillende pre-Pythagorese wereldbeelden: er is een cilindervormige aarde, condensatie is het dichter bij elkaar komen van atomen, en middelpuntvliedende kracht (zoals een centrifuge) zorgt ervoor dat de aarde en de hemellichamen op hun plaats blijven. 24 Leucippus kwam uit Milete, en Democritus uit Abdera; hun ontwikkeling van de atoomtheorie was een verfijning van 2 eeuwen Ionische wetenschap. Na hen zouden Socrates’ leerling Plato en diens leerling Aristoteles de harmonie van het (“helio”centrische) beeld van de Pythagoreërs combineren met het geocentrische systeem. Hun talrijke werken analyseren en verfijnen de modellen van hun voorgangers; twee passages die relevant zijn voor hun blik op het universum kan men vinden in Plato’s Timaeus 37df, en in Aristoteles De Caelo 2.289a 11-291b 23.

1. Eratosthenes (276-195 vC)

Eratosthenes was door Ptolemaeus III aangesteld als directeur van de beroemde bibliotheek van Alexandrië. Zijn meest opmerkelijke prestatie is het nauwkeurig opmeten van de omtrek van de aardbol. Hij wist dat er in Syene een bron was, waarvan de bodem op het middaguur van de dag van het lentepunt (= 21 juni) verlicht werd door de zon. Hij wist ook dat Syene op dezelfde meridiaan als Alexandrië lag. Hij mat op 21 juni in Alexandrië de hoek tussen een loodrechtstaande gnomon (stok) en de schaduw. Deze hoek kwam uit op 7,2 graden, een 50 ste van de omtrek van de aarde (360 graden). Uit de goniometrie wist hij dat hieruit de omtrek van de aarde te berekenen viel: het enige wat hij nodig had was de afstand van Syene naar Alexandrië, die hij dan met 50 moest vermenigvuldigen. Ptolemaeus stelde hem slaven, bematisten genoemd, ter beschikking die met “exact” gelijke passen liepen. Zij bepaalden die afstand op 5000 staden. Eratosthenes bepaalde dan de omtrek van de aarde op 252.000 staden, wat 39.690 kilometer is. Dit verschilt 320 kilometer met de nauwkeurigste metingen met GPS-satellieten!

7. Conclusie

Toen de Grieken eenmaal een basistheorie hadden over hoe het universum tot stand is gekomen, begon elke filosoof voor zich dat idee te verfijnen. Filosofen werden bijvoorbeeld tot die theorie aangetrokken door de harmonie die er in verwerkt zit, wiskundigen doordat men nu de hemel in puur wiskundige termen kon verklaren. Kleine foutjes die nog in die basistheorie zaten werden er uitgewerkt, zodat men alles wat men aan de hemel kon zien, kon verklaren met dat model. Het zou nog eeuwen duren voordat men waarnemingen had die precies genoeg waren om zich te realiseren dat dit model niet aan alle gegevens een verklaring kon geven, en iemand had meer moeite om van theorie te veranderen dan de Grieken, wiens “Bijbel”, de Homerische en Hesiodische mythecyclus, zich aansloot bij het geocentrisch model. Het wetenschappelijk niveau dat de Grieken in de Hellenistische periode hadden bereikt, werd in Europa pas geëvenaard eind 16 e eeuw, wat dus wil zeggen dat de Grieken op het gebied van sterrenkunde en de wetenschap in het algemeen, ver op hun tijd vooruit waren.