“Many Greeks settled on the coast of Turkey in the early migrations of the eleventh century BCE, and there enjoyed rich cultural mingling with their neighbours (and sometimes their conquerors) the Lydians and Persians, latest descendents of Mesopotamian civilization. (…) It is not surprising that, by the sixth century, these Ionian navigators of the sea began to develop new ideas about the sky they steered by. The most fundamental of these was that the universe might run, not only by the whim of gods, but by physical, mechanical rules and principles that might, through study, be understood and predicted.” 6

1. Thales van Milete (ca. 585 vC): Eclipsen en Sterrenkunde

Onze bronnen over alle vroege Griekse denkers zijn karig; zo ook over Thales, waarschijnlijk de eerste van de natuurfilosofen. Verschillende uitvindingen en ontdekkingen zijn aan hem toegeschreven, waarvan de voorspelling van een eclips in 585 vC de meest gekende is. 7 Modern onderzoek heeft uitgewezen dat hij dit waarschijnlijk heeft kunnen doen door de waarnemingen die de Babyloniërs 150 jaar lang hadden opgetekend te bestuderen. Zijn activiteiten blijken ook bestaan te hebben uit het waarnemen van sterren en driehoeksmeetkunde, waarvan vaak beweerd wordt dat hij die heeft uitgevonden. De details van zijn theoriën zijn echter verdwenen of verduisterd, Thales heeft immers geen geschriften achtergelaten. Hij blijkt de aarde te hebben beschouwd als plat en omringd door water, en zou geopperd te hebben dat er een stof is waaruit de aarde is ontstaan, waarvan hij denkt dat het water is.

2. Anaximander van Milete (ca. 550 vC): Vuur in de Hemel

De aarde is voor Anaximander nog steeds een cilinder, omcirkeld door lucht en vuur. We zien hier nog steeds echo’s van het vroege kosmologische wereldbeeld, maar er zit al een bedoeling in het beeld in puur natuurkundige – in feite, in wiskindige – termen uit te leggen. De hemellichamen worden beschreven als wielen van vuur, maar wat hij hiermee bedoeld is dat we het licht van het vuur buiten de atmosfeer zien, wat doorheen de wand die de atmosfeer omringt komt door gaten die als een buis, luchtopening of pijp worden beschreven. 9   Zon- en maansverduisteringen worden vervolgens veroorzaakt door het opengaan of gedeeltelijk sluiten van deze gaten.

Figuur 2: het model van Anaximander  

Al deze ideën zijn pogingen om het universum te verklaren in natuurkundige begrippen, alhoewel er nog niet de vaagste verklaring in zit waarom het zo is. Anaximander lijkt een systeem van afscheidingen en evenwicht te suggereren, met de aarde bewegingloos in het midden en de verschillende hemellichamen erover verspreid door een of andere niet gekende regel. 10 Hier moeten we, zoals met alle vroege denkers, van wie directe geschriften bijna nooit bestaande zijn, zeer voorzichtig zijn met latere bronnen, die vaak hun eigen theoriën in de mond van vroege filosofen willen leggen. Maar zelfs die voorzichtigheid indachtig, kunnen we zien dat de Grieken stilaan bewust begonnen te worden van de zwaartekracht.

3. Anaximenes van Milete (ca. 525 vC): Condensering uit Lucht

De derde Ionische denker verfijnde het beeld van een platte aarde, en hij suggereerde dat alle dingen gemaakt zijn door een proces van geleidelijke condensatie: de aarde is gecondenseerd uit lucht, en vuur wordt “uitgeademd” door de aarde. 11 De aarde en de hemellichamen zijn plat en zweven op een oneindige substantie zoals een blad op lucht. 12 Hemellichamen verdwijnen in hun baan aan het hemelgewelf niet onder de aarde, maar, precies zoals in de mythologie, maakt hun baan een hoek met de het oppervlak zodat veel van hen worden bedekt door de “hogere” delen van de aarde. 13

Figuur 3: het model van Anaximenes  

4. Heraclitus (ca 500 vC) : Bollen van Vuur

Heraclitus van Ephese zet het idee van de schepping dmv de balans tussen verschillende substanties en het proces van de condensatie (maar deze keer door vuur) verder, hoewel hij het werk van zijn voorgangers bekritiseert. De nacht wordt volgens hem gevormd door donkere dampen van de aarde (zoals de Tartaros bij Hesiodus) en de dag door dampen die worden verlicht door de zon. De zon, de maan en de sterren zitten in bollen, die op hun plaats bewegen en zo eclipsen en maanfasen veroorzaken. De bol van de maan bevindt zich in de minder pure lucht vrij dicht bij de aarde, en de zon is de dichtstbijzijnde en de heetste van alle sterren.